ALS ER EEN NIEUW KIND IN JE GEZIN KOMT WONEN, VERANDERT ER VEEL.
WAT ER PRECIES ALLEMAAL VERANDERT, HANGT ONDER ANDERE VAN DE LEEFTIJD
VAN DE NIEUWE HUISGENOOT AF EN VAN ZIJN OF HAAR ERVARINGEN. EEN VAN
DE ONDERWERPEN DIE ZEKER AANDACHT BEHOEFT IS SEKSUALITEIT, ZOWEL VAN
HET NIEUWE KIND ALS DIE VAN DE PLEEGOUDERS EN HUN KINDEREN.
Als een pleegkind bij je komt wonen, zal je eerste zorg zijn om het
op zijn gemak te stellen. Het moet zich welkom voelen, de weg leren
vinden in het huis en het gezin. Je vertelt stukjes bij beetjes hoe
jullie in huis gewend zijn met elkaar om te gaan, de badkamer te delen,
de privacy van ieders kamer, en wat je doet als er dingen eng of naar
zijn. Bij grotere pleegkinderen komen er in het begin vanzelfsprekend
ook onderwerpen aan de orde als het gebruik van shampoo, deodorant
en maandverband.Bij pleegkinderen met een andere culturele achtergrond
moeten over nieuwe gebruiken leefbare afspraken worden gemaakt. De
bedoeling is dat er vanuit wederzijds respect voor ieders behoefte
aan privacy een nieuw evenwicht ontstaat, waarbij alle huisgenoten
zich veilig voelen. Dat kan bijvoorbeeld inhouden dat er (tijdelijk)
niet bloot van de slaapkamer naar de badkamer wordt gelopen, de badkamer
op slot gaat, of dat er privé even het een en ander met een
pleegouder besproken moet worden.
Voorleven
Sommige kinderen die in pleeggezinnen worden geplaatst, komen uit
een situatie waar seksueel grensoverschrijdend gedrag, dan wel seksueel
misbruik voorkwam. Een van de moeilijkste opgaven voor het pleeggezin
is dan ook om opnieuw normen en waarden aan te brengen en die eigenlijk
gewoon ‘voor te leven’.
Ook als een kind niet misbruikt is, heeft het vaak grote behoefte
aan een uitleg van ‘zo zijn onze manieren’. Dit gaat dan
niet alleen over de direct seksuele onderwerpen, maar ook over intimiteit
en genegenheid.
Wat voelt prettig en wat niet
Als een kind aan het ‘wennen’ is zijn er veel dingen die
over en weer uitgezocht moeten worden. In ons gezin bijvoorbeeld wassen
we ons regelmatig. Daar is geen discussie over, maar wel over hoe
je je wast; doe je het zelf of wil je hulp, moet de deur open of wil
je hem dicht, weet je hoe je geslachtsdelen moet wassen of moet je
dat leren… etcetera.
Seksuele voorlichting
Praten over seksualiteit is eigenlijk de gewoonste zaak van de wereld.
Kinderen zien van alles aan hun eigen en andermans lichaam, zien hoe
mensen met elkaar omgaan en willen daar het fijne van weten. Dus vanaf
dat ze heel klein zijn, ontstaan daar gesprekken over. Zij vragen
en het is de taak van de pleegouders om te antwoorden. Het beste kun
je met je antwoord zo dicht mogelijk bij de vraag blijven. In de loop
van de tijd verschuiven de vragen en willen de kinderen meer of meer
gedetailleerde informatie. Ook de bijbehorende emoties worden ingewikkelder.
Dit is het moment dat seksuele voorlichtingsboeken een handig hulpmiddel
worden, maar zeker ook de TV. Door mee te kijken naar soaps en andere
populaire programma’s en telkens het gesprek aan te gaan over
wat ze zien en wat ze er van vinden, heb je een uitstekende ingang
om seksualiteit en intimiteit op een ontspannen manier de revue te
laten passeren.
Als kinderen in de pubertijd komen raakt de interesse in de eigen
seksuele ontwikkeling in een stroomversnelling en kan het lastiger
worden om open en eerlijk over van alles te praten. De pubers zijn
zich aan het voorbereiden op een eigen actief seksueel leven en schaamtegevoelens,
van zowel puber als ouders, kunnen een rol gaan spelen. Het kan handig
zijn om ze te vertellen op welke vaste plaats in huis zij informatie
kunnen vinden en dat ze daar te allen tijde over kunnen beschikken.
Je kunt daarbij denken aan voorlichtingsmateriaal, condooms, informatie
vanuit de gezondheidszorg.
Signalen
Pleegouders en pleegkinderen hebben geen gezamenlijke start gemaakt.
Het is voor een pleegkind dan ook niet per se vanzelfsprekend dat
er over van alles open gepraat kan worden. Pubers hebben soms een
houding van ‘je hoeft me niets te vertellen, ik weet het allemaal
al’, terwijl hun werkelijke kennisniveau nog heel beperkt is.
Je ziet ze dan vol verbazing meeluisteren naar jongere pleegbroertjes
of -zusjes die wel precies willen weten hoe het zit.
Voor pleegkinderen is het soms een ongekende ervaring dat je over
seksueel beladen onderwerpen kan praten zonder een bijbedoeling. De
pleegouder is niet op eigen lustbevrediging uit, maar op het welzijn
en de gezonde ontwikkeling van het pleegkind.
Pleegouders hebben dan ook de taak om regelmatig, aan de hand van
langskomende dagelijkse gebeurtenissen, uitleg te geven over wat normaal
of afwijkend gedrag is, te informeren of het kind in de gaten heeft
wat er speelt en hoe die het zou aanpakken. Je doet dit bijvoorbeeld
aan de hand van onderwerpen die niet te emotioneel beladen zijn. Toch
doet het een beroep op het vermogen van pleegouders om goed te kijken
en te luisteren naar de signalen van een kind.
Weerbaar maken
Een ander heikel punt in de seksuele opvoeding is het kinderen weerbaar
maken. ‘Zorg dat er geen dingen met je gebeuren die je niet prettig
vindt’. Onder invloed van de grotere kennis en openheid over
pedofilie en incest is ook het besef toegenomen dat er al op jonge
leeftijd met kinderen gesproken moet worden over het niet mee gaan
met vreemden, het je niet laten aanraken door anderen als je dat niet
prettig vindt en noem maar op.
Leeftijd en soort plaatsing
Kinderen tussen 0 en 18 jaar worden in pleeggezinnen geplaatst, gedurende
deze hele periode leren zij hun eigen seksualiteit kennen en ontwikkelen.
Het is dus niet eenvoudig om een algemeen verhaal te schrijven over
hoe dat gaat in een pleeggezin en welke problemen je tegenkomt. Er
is een grote diversiteit in soorten plaatsingen. Bij kinderen die
kort bij je blijven zul je je als pleegouder anders opstellen, dan
wanneer het gaat om langere plaatsingen of perspectief biedende plaatsingen.
Bij weekend-, dag- en crisispleegzorg zal in vele gevallen het onderwerp
beperkt blijven tot de dagelijkse verzorging en omgang in huis. De
eigen ouders blijven met hun eigen (culturele) normen en waarden de
opvoeding voor hun rekening nemen. Voor langer durende en perspectief
biedende plaatsingen ligt de opvoeding bij de pleegouders. Seksualiteit
en intimiteit vormen daarbij essentiële onderdelen van het leven.
Verder speelt het bij dit soort beladen onderwerpen ook een rol hoe
goed je elkaar kent. Je gaat anders om met pleegkinderen die net in
huis zijn dan met pleegkinderen die je vanaf hun babytijd hebt verzorgd.
Het is voor pleegouders de kunst om alert te zijn op de signalen die
het kind geeft en daar adequaat op te reageren. In sommige gevallen
kunnen er lastige afwegingen ontstaan, die je zeker met je pleegzorgwerker
moet bespreken. Ook al is dat domweg om af te wegen wat normaal is
en wat niet en of dit nu nog binnen de grens is of net er over.
Willemien Kronenberg,
pleegmoeder en orthopedagoge
