artikel uit Mobiel 4, augustus 1999

De familieraad: de familie beslist

Door Lineke Joanknecht
gedragswetenschapper Burgerweeshuis Amsterdam

In Nederland worden momenteel voorbereidingen getroffen voor het invoeren van een werkwijze die in veel landen over de hele wereld al met succes wordt toegepast: de familieraad. Het model hiervoor is in 1989 in NieuwZeeland ontwikkeld, en genspireerd door de Maoritraditie. Maoris zijn de oorspronkelijke bewoners van NieuwZeeland. Binnen deze gemeenschap is het vanzelfsprekend dat de familie zich inzet om problemen in de familie ook binnen de familie op te lossen. Deze werkwijze sluit goed aan bij de ontwikkelingen in de Nederlandse jeugdhulpverlening om zorg op maat te bieden, zoveel mogelijk gebruik makend van de wensen en mogelijkheden van het eigen gezin en netwerk.

De familieraad

Als een vertegenwoordiger van de samenleving aangeeft dat er in een gezin sprake is van een situatie die niet meer acceptabel is voor de kinderen in dat gezin wordt vaak de jeugdzorg of de jeugdbescherming ingeschakeld. Wordt de werkwijze met de familieraad gehanteerd, dan betrekt men op datzelfde moment ook de familieraad bij de situatie. Uitgangspunt bij deze werkwijze is dat families zelf beslissen over hun kinderen. De oplossingen die families aandragen hebben de voorkeur boven oplossingen van hulpverleners. Hulpverleners die betrokken worden bij de uitvoering volgen het plan van de familie.
De familie wordt in de gelegenheid gesteld om zelf een plan te maken, rekening houdend met de aangegeven grenzen en voorwaarden waaraan het plan minimaal moet voldoen om geaccepteerd te kunnen worden. Zij kunnen assistentie krijgen van een cordinator om in een familieraad met elkaar tot een plan te komen. De taak van de cordinator is ondersteunend. Hij maakt geen deel uit van een instelling. Essentieel in de werkwijze is dat de achtergrond van de cordinator overeenkomt met die van de familie qua cultuur en traditie, zodat zij elkaar goed verstaan voor wat betreft wijze van denken, voelen, besluitvorming, taakverdeling binnen de familie. Hierdoor kan de cordinator de verbindende factor zijn, de 'tolk' tussen de familie en de vertegenwoordigers van de samenleving en de hulpverlening. Een cordinator doet wat nodig is om de familieraad succesvol te laten zijn. Hiervoor moet hij of zij goed kunnen luisteren, over organisatietalent beschikken, flexibel en creatief zijn, om kunnen gaan met groepen, vasthoudend zijn en geloven in het model van de familieraad.

De werkwijze

Het model van de familieraad heeft een vaste structuur van voorbereiding en uitvoering. De cordinator besteedt veel tijd aan de voorbereiding van het familieberaad. Hij neemt contact op met het gezin en de familie, de vertegenwoordiger van de samenleving en hulpverleningsinstellingen. Zij leveren diensten die de familie in hun plan kan betrekken.

De voorbereiding

• Met het gezin inventariseert de cordinator wie tot de familie horen en wie verder van belang kunnen zijn om bij het familieberaad te betrekken. In een gesprek met elk van hen komt aan de orde wat zij verwachten van het familieberaad, over hun angst voor dingen die kunnen gebeuren en van wie zij het meeste steun kunnen gebruiken op moeilijke momenten. Kinderen nemen ook deel aan de familieraad, zij kunnen zelf aangeven wie hen het beste kan bijstaan.
• In een gesprek met de familieleden afzonderlijk benadrukt de cordinator dat het uitsluitend gaat om het maken van een plan, binnen de vastgestelde marges. Het gaat dus niet om de oorzaak, geschiedenis of schuldvraag. Hij vraagt de familie iemand uit hun midden aan te wijzen die de verantwoordelijkheid op zich neemt om tot een plan te komen, en iemand die het plan op schrift stelt. De cordinator stelt met de familie samen een geschikte plaats en tijd vast voor het familieberaad. Het is belangrijk dat er voldoende condities zijn om op een bij de familie passende wijze een plan te maken.
• De cordinator vraagt in deze fase aan de vertegenwoordiger van de samenleving om in concrete bewoordingen te omschrijven waarom er een ontoelaatbare situatie is ontstaan. Tevens vraagt hij om de minimale eisen op papier te zetten waaraan het plan moet voldoen om genoeg veiligheid voor de kinderen te garanderen. De cordinator ziet er als 'tolk' op toe dat de strekking van de boodschap volledig wordt ontvangen door de familie.
• De cordinator nodigt de zorgbiedende instellingen uit om hun aanbod helder te beschrijven en aan te geven op welke termijn welke dienst beschikbaar is, welk resultaat verwacht mag worden, de minimale en maximale duur van de hulp en hoe de hulp er concreet uitziet. Deze informatie op papier kan de familie betrekken in hun plan.

De uitvoering: de familieraad

Als de voorbereiding is afgerond, datum en plaats zijn bepaald, zijn de condities aanwezig om als familie tot een plan te komen. De familieraad zelf is onder te verdelen in drie fases:

• De familie krijgt alle informatie die relevant is om hun opdracht goed uit te voeren op papier: de samenleving geeft de grenzen aan en ook de mogelijkheden voor hulp. De familie krijgt gelegenheid om toelichtingen te vragen als er onduidelijkheden in de beschrijving staan.
• Wanneer de familie alle informatie heeft ontvangen en hun opdracht duidelijk is, verlaat de cordinator de ruimte waar de familie overlegt. Zo kan de familie met elkaar bespreken wat het beste plan is en daarover overeenstemming bereiken. De cordinator blijft in de buurt en zorgt voor koffie, thee etc.. De familie neemt zoveel tijd als nodig is om tot een plan te komen.
• Wanneer de familie aangeeft tot een plan gekomen te zijn, voegt de cordinator zich weer bij hen. De familie presenteert het gemaakte plan en de vertegenwoordiger van de samenleving stemt hiermee in, tenzij hij hard kan maken dat er onvoldoende waarborgen zijn voor de veiligheid van de kinderen. Met de bereikte overeenstemming wordt de familieraad vervolgens afgesloten.

De afronding

Het einde van de familieraad is ook het einde van de betrokkenheid van de cordinator bij de familie. Hij legt de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het plan bij de familie en het toezicht op de uitvoering bij de betrokken hulpverlener, die daarmee ook verantwoordelijk is voor de volgens afspraak te leveren diensten. Na drie maanden heeft de cordinator nog een contact met de familie om na te gaan of de gemaakte afspraken over de uitvoering van het plan ook gerealiseerd zijn.

Invloed van de familieraad op pleegzorg

Families worden met de familieraad uitgenodigd om zelf een plan te maken voor hun kinderen. Dit betekent dat er instemming is bij de familieleden over het plan dat uitgevoerd gaat worden. Helder is wat de wensen zijn van de familie voor de kinderen en hun perspectief. De ervaring in andere landen geeft aan dat families bereid zijn oplossingen te zoeken in het familienetwerk: de familie levert vaak een actieve bijdrage in de uitvoering van het plan, bijvoorbeeld door een kind in huis te nemen. Wanneer de familie kiest voor een plan waarbij gebruik gemaakt wordt van bijvoorbeeld een pleeggezin, is tegelijkertijd ook genventariseerd wat de familie kan en wil betekenen voor hun kind. Te denken valt dan aan invulling van weekenden en vakanties, uitnodigingen voor feesten en belangrijke gebeurtenissen in de familie, meegaan naar de voetbalclub, meenemen naar de kerk. De winst van de familieraad is dat er overeenstemming is over de route die voor kinderen wordt uitgezet door de familie; de familie heeft haar mogelijkheden in kaart gebracht en die kunnen ook maximaal benut worden. Voor kinderen ligt er een duidelijk besluit dat gedragen is door hun familie.
Wanneer de familie in hun plan de zorg voor hun kinderen wil delen met pleegouders, betekent dit dat er pleegouders nodig zijn die dit deel van het plan, bieden van dagelijkse zorg voor deze kinderen, in goed overleg met de familie willen uitvoeren. Pleegouders zullen op deze wijze deel uit gaan maken van het familienetwerk van een kind.
Niet alleen voor pleegouders, ook voor pleegzorgbegeleiders zal het werken met de familieraad een verandering betekenen. Het werken met dit model vraagt van alle betrokkenen te erkennen dat kinderen deel uitmaken van hun familie en dat de familie verantwoordelijkheid draagt voor hun kinderen. Wanneer ons dat lukt, zijn we een stap verder gekomen in de dienstverlening aan gezinnen en families.