Dat de huidige jeugdzorg anders en beter moet, daar zijn vrijwel alle rapporten van de laatste jaren het wel over eens. René Paas, voorzitter van de Vereniging Nederlandse Gemeenten, constateert treffend: ‘De ingewikkelde wereld van de jeugdzorg is geen natuurverschijnsel, we hebben haar zo gemaakt.’ Het huidige kabinet probeert de jeugdzorg te verbeteren en heeft in het regeerakkoord afspraken gemaakt. Gemeenten worden financieel en uitvoeringstechnisch verantwoordelijk voor de uitvoering van alle jeugdzorg die nu onder het Rijk, de provincies, de gemeenten, de AWBZ en de Zvw (Zorgverzekeringswet) valt. Er moet één financieringssysteem komen voor het huidige preventieve beleid, de huidige provinciale jeugdzorg, de jeugd-lvg (zorg voor kinderen met een licht verstandelijke handicap) en jeugd-ggz. De Centra voor Jeugd en Gezin gaan dienen als ‘front office’ voor alle jeugdzorg van de gemeenten. Dit moet één stelsel voor hulp aan kinderen en hun gezin opleveren.

 Niet enkel schuiven met geld
Door de verantwoordelijkheid bij de gemeente te leggen, kan de hulpverlening beter aansluiten op de lokale situatie. Hulp kan dan ‘vindplaatsgericht’ gegeven worden en hulpverleners kunnen gemakkelijker samenwerken, doordat ze bij elkaar in de buurt zitten. Ook kan er meer en gerichter aan preventie worden gedaan.

Behalve de gemeenten zijn ook de jeugdinstellingen zich aan het voorbereiden op de aankomende veranderingen. De transitie is niet alleen een organisatorische verandering, het moet ook een cultuuromslag in de zorg mogelijk maken. Nu is de zorg nog versnipperd. Het ene project richt zich op schoolproblemen, een ander op kinderen die tijdelijk niet meer thuis kunnen wonen en weer een ander richt zich bijvoorbeeld op criminele jongeren. Zo heeft een kind (en het pleeggezin) al snel met veel verschillende mensen te maken. De bedoeling is dat dit gaat veranderen met één hulpverlener die een gezin langere tijd kan volgen en die niet, zoals nu, weer afzwaait als een bepaalde aanpak is afgerond. Zelfs als er extra hulp met specifieke kennis van zaken wordt ingezet (denk bijvoorbeeld aan een cursus Triple P), blijft de oorspronkelijke hulpverlener betrokken.

Dat het Centrum voor Jeugd en Gezin het nieuwe frontoffice wordt voor de gehele jeugdzorg, heeft gevolgen voor Bureau Jeugdzorg. De functie van doorverwijzen, die Bureau Jeugdzorg nu heeft, wordt immers overgenomen. Ook is nog onduidelijk wat er gaat gebeuren met de Kindertelefoon en het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling. De verwachting is dat deze taken overgaan naar andere instellingen binnen de gemeenten, maar hier is nog geen duidelijk besluit over genomen.

Ook wat betreft de andere vormen van hulpverlening die Bureau Jeugdzorg nu biedt, zal het afhangen van hoe een gemeente de uitvoering wil organiseren. Dat kan variëren van zelf doen tot helemaal uitbesteden (en alles daartussenin). Wel hebben de gemeenten er belang bij om voorrang te geven aan directe vrijwillige hulp, omdat daar duurdere hulp mee voorkomen kan worden.

Met het overhevelen van de zorg is een bedrag van 3 miljard euro gemoeid. Vanwege de te verwachten efficiencyverbetering wordt er op voorhand gekort op het bedrag. Een korting die uiteindelijk zal oplopen tot 300 miljoen euro. De gemeenten moeten de zorg dus wel zien te leveren met minder geld dan de provincies nu ter beschikking hebben.

Niet enkel de Transitie Jeugdzorg
Er zijn meer ontwikkelingen die invloed hebben op jeugdzorg. Zo is er sinds 2007 de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Deze wet moet ervoor zorgen dat mensen zo lang mogelijk mee kunnen blijven doen in de samenleving. Ook hier ligt de regie bij de gemeenten.

De WMO vervangt de Wet voorzieningen Gehandicapten (WvG), de Welzijnswet en een deel van de AWBZ. Een aantal taken, zoals het regelen van huishoudelijke hulp, is nu al over naar de gemeenten. In 2013 gaat de begeleiding van licht verstandelijk gehandicapte jongeren en kinderen met jeugd-GGZ over.

Het idee achter de WMO is, dat de gemeenten nu verantwoording afleggen aan de eigen inwoners en eigen accenten kunnen leggen. Al zijn er wel een aantal kaders opgesteld waar de gemeente beleid op moet formuleren. Deze kaders worden ‘prestatievelden’ genoemd. De overheid heeft bepaald dat de gemeenten hun beleid op deze prestatievelden moeten vastleggen in een beleidsplan.

Ook wil het kabinet het passend onderwijs herzien. Het is de bedoeling dat er een nieuw stelsel passend onderwijs op 1 augustus 2012 in werking treedt. Scholen kunnen zich specialiseren en onderling afspraken maken wie welke kinderen het beste onderwijs kan geven. Daarvoor gaan gewone scholen en scholen voor speciaal onderwijs samenwerken in regionale samenwerkingsverbanden. Het kabinet hoopt 300 miljoen euro te bezuinigen op het passend onderwijs. Deze bezuinigingen worden in fasen ingevoerd: in 2013 100 miljoen euro, in 2014 200 miljoen euro en vanaf 2015 300 miljoen euro. De rugzakjes worden afgeschaft, maar daar staat tegenover dat een deel van het budget voor zorgleerlingen rechtstreeks naar de schoolbesturen gaat.

Nieuwe ronde, nieuwe kansen
Met de Transitie Jeugdzorg ziet een aantal instellingen kans om ‘het nieuwe werken’ door te voeren. De nieuwe media bieden immers allerlei nieuwe kansen. Waarom zou een pleegzorgbegeleider nog aan een bureau werken? Je kunt draadloos op verschillende plekken werken. Informatie over een pleegkind, moet dat nog steeds op papier en in een dossierkast? Hoe kan een hulpverlener aansluiten bij de generatie die zich als vanzelfsprekend op internet beweegt? Met dat soort vragen in de hand proberen instellingen tegelijkertijd de nieuwe mogelijkheden te verkennen.

Het nieuwe werken staat los van de transitie, maar het één jaagt het ander wel aan. Instellingen worden gedwongen na te denken over welke hulp ze willen aanbieden. Het inzetten van moderne media past daar heel goed in, denk aan online hulpverlening of chatten met een pleegkind. Daarnaast bieden de moderne media de mogelijkheid om goedkoper te gaan werken (al vraagt dat eerst een investering). Wat verder nog meespeelt is, dat de dienstverlening opnieuw, dit keer door de gemeente, wordt ingekocht. Instellingen willen dus graag met een moderne indruk in de etalage.

De positie van pleegzorg
Het is niet realistisch om te denken dat (tijdelijk) uithuis wonen niet meer nodig is. Pleegzorg speelt inmiddels een belangrijke rol bij deze vorm van hulpverlening. Daarnaast is pleegzorg een soort van merknaam, die wereldwijd wordt gebruikt. De verschillende instellingen zijn dan ook (nog) aan het nadenken over de positie die pleeggezinnen – en daarmee de pleegzorgbegeleiders – gaan krijgen.

Pleegzorg Advies Nederland stelt terecht: Jeugdzorg is ingewikkeld, pleegzorg is ingewikkelder. De zorg is dat de complexiteit van de samenwerking tussen de deelnemers van het (pleegzorg)systeem wordt onderschat. Het risico dat pleegzorg tijdens de transitie onvoldoende aandacht krijgt, is daardoor levensgroot aanwezig. De gevolgen daarvan zijn groot voor pleegkinderen, die te vaak worden verplaatst, voor pleegouders, die onvoldoende worden gehoord en afhaken, voor ouders waar onvoldoende ruimte voor blijkt te zijn en voor professionals die hun hulpverleningstaak onvoldoende uit kunnen voeren.

Nu de zorg nog bij de provincie ligt, is het mogelijk om voor specifieke kinderen die (langdurig) een dure vorm van zorg nodig hebben, rendabele voorzieningen te treffen, zoals vormen van jeugdzorg-plus, gesloten plekken of voorzieningen voor moeder en kind. Voor individuele gemeenten is het financieel meestal niet rendabel om deze plekken te organiseren. Er is dus een vorm van samenwerking nodig. Voor pleegouders is het van belang dat deze plekken wel georganiseerd worden, omdat er anders geen ‘vangnet’ meer achter de pleeggezinnen zit.

Intussen…
Terwijl er op allerlei plekken gewerkt wordt aan de transitie, blijft er pleegzorg nodig. De verbouwing zal dus moeten plaatsvinden terwijl de winkel nog open is. De overdracht naar de gemeenten zal waarschijnlijk niet in één keer gebeuren, maar in fasen. Het is nog niet bekend of alle onderdelen gelijktijdig of gefaseerd worden overgeheveld en volgens welke systematiek het geld uiteindelijk wordt verdeeld. Al met al is er nog veel onduidelijk en moet er nog veel worden uitgedacht en uitgewerkt. Voor pleegouders (en de begeleiders van deze gezinnen) betekent dit nu al dat er minder tijd beschikbaar is. Er gaat immers de nodige tijd zitten in het bijhouden en uitwerken van de nieuwe plannen. Ook zal er in de komende periode soms beleid gemaakt worden op onduidelijke ontwikkelingen. Wat weer veranderende richtlijnen oplevert.

Gemeenten en instellingen proberen zich intussen zo goed mogelijk bij te scholen. Voorbeeld hiervan waren de ‘Nationale Jeugdzorgdagen’ in het Triavium in Nijmegen. In drie dagen werd geprobeerd een overzicht te geven van de transitie, maar ook een vertaling te maken naar de praktijk. Met een hele dag enkel over social media. De ontwikkelingen gaan op dit moment zo snel dat het heel goed mogelijk is dat er tussen het schrijven en het verschijnen van dit artikel al weer nieuwe ontwikkelingen zijn geweest. Het is dan ook aan te raden om zelf op zoek te gaan naar verdere informatie. De zoekterm ‘transitie jeugdzorg’ levert vanzelf een flinke hoeveelheid informatie op.

Pleegdochter Ngudi – uit een Congolese moeder geboren maar al zeven jaar ingeburgerd bij het gezin Weltevreden – had op haar negende nog steeds geen vaste verblijfsvergunning. Hoe is het dit pleeggezin sindsdien vergaan?

 Niet alleen in Mobiel, maar ook op tv, in kranten en in politieke kring werd gediscussieerd over de gevolgen van het asielbeleid, waarvan Ngudi de dupe dreigde te worden. De Immigratie en Naturalisatie Dienst (IND) wees keer op keer het asielverzoek af. Het risico dat de ‘op-en-top Hollandse’ Ngudi zou worden uitgewezen naar het onveilige Congo, waar ze nog nooit was geweest, was jarenlang een reële dreiging. Ondertussen stelde zij zelf confronterende vragen: “Waarom heb ik geen paspoort? Yusuf uit Marokko praat slecht Nederlands en heeft twee paspoorten. Ik ben hier geboren, praat goed Nederlands, maar krijg geen paspoort?”

Kamervragen
“In het boek beschreef ik mijn reis naar Congo”, vertelt Weltevreden. “Ik wilde kijken waar Ngudi bij een uitzetting terecht zou komen en zag een land dat werd beheerst door corruptie en geweld. Een regelrechte hel. Omdat de IND en toenmalig minister Verdonk stelden dat Congo veilig was, heb ik het boek naar alle Tweede Kamerleden gestuurd.
Er zijn Kamervragen gesteld en ik heb een brief van Verdonk ontvangen. Uiteindelijk is Ngudi niet uitgewezen en is haar verblijfsvergunning voor vijf jaar verlengd. Inmiddels heeft mijn vrouw de voogdij kunnen overnemen.”

Hoewel haar juridische situatie is verbeterd, wacht Ngudi zes jaar later nog steeds op een Nederlands paspoort. Weltevreden: “Ze is volgens de wet geen Nederlander en geen Congolees. Ze mag hier naar school, woont langdurig in ons gezin en met haar moeder is al jaren geen contact. Toch wordt het Nederlanderschap haar nog steeds ontzegd. Ngudi heeft nu een vreemdelingenpaspoort. Daarmee mag ze naar alle landen, behalve Congo. Daar wil ze overigens beslist niet heen, maar het zou goed voor haar zijn als ze het Nederlanderschap verkreeg. In feite is Ngudi nog steeds stateloos.”

Eurodisney
Weltevreden is zichtbaar trots op zijn vijftienjarige pleegdochter, die flink aan het puberen is. “Op haar tiende realiseerde ze zich dat andere kinderen in de vakantie naar Eurodisney konden en zij elke zomer in Nederland moest doorbrengen. Dat was pijnlijk voor haar.” Gelukkig kan het gezin nu wel naar het buitenland.

Tot voor kort wilde Ngudi liever een blank meisje zijn. “Tussen haar Nederlandse neven en nichten valt ze als gekleurd meisje uit de toon. Als ik haar foto’s van Afrikaanse kinderen laat zien, wil ze er niet mee worden geconfronteerd, maar je moet oppassen om niet alles aan ‘kleur’ toe te schrijven. Sommige pubers vinden dat ze een te grote neus hebben. Al haar leeftijdgenoten hebben wel iets met hun uiterlijk.”

Ngudi heeft vrijwel geen contact meer met haar Congolese familie. “Ze is goed gehecht bij ons, maar ze kampt met vragen over haar geschiedenis, waarom ze bij ons woont en niet bij haar moeder. Ze heeft haar moeder en haar twee jaar oudere broer lang niet gezien. Hoewel Ngudi niet over haar moeder praat, denk ik dat ze daar verdrietig over is.”
Ngudi volgt het VMBO en wil later jurist worden. Volgens Weltevreden past dit goed bij haar karakter. “Je kletst haar niet makkelijk onder tafel. Ik herken die karaktertrek van mijn reizen door Afrika. De Congolezen noemen dit ‘headstrong’: sterke karakters die je wel even zeggen hoe het zit.”

Helemaal vader
De zorg voor Ngudi kwam toevallig op zijn pad. “Mijn vrouw en ik wilden geen permanent pleegkind in huis. We hadden ons aangemeld voor weekendpleegzorg. Ngudi kwam aanvankelijk af en toe een weekend, maar toen haar moeder buiten beeld bleef, werd ons gevraagd of ze langer kon blijven. Nu voel ik me helemaal vader. We zijn weleens blij dat ze niet een biologisch kind is. Je hoeft zo je eigen karakter niet terug te zien. Het is juist mooi dat er iets heel nieuws in een kind zit.” Hij ziet de positieve kant van haar ongebruikelijke voorgeschiedenis. “Van tragiek in je leven kun je leren. Ik denk ook dat mijn boek heeft bijgedragen aan een iets humaner uitwijzingsbeleid.”
Als Ngudi weleens in verwarring is over het feit dat haar moeder haar in de steek heeft gelaten, neemt Weltevreden het voor deze vrouw op. “Je hebt een nieuwe papa en mama, maar er is een vrouw die in haar buik een meisje heeft meegenomen naar Nederland, omdat ze dacht dat hier haar toekomst lag. Als dat niet was gebeurd, had je nu geen barbiepoppen gehad, geen VMBO kunnen doen en niet naar een Harry Potter film kunnen gaan. Je moet haar dankbaar zijn. Dankzij haar kun je misschien wel jurist worden.”

Het boek ‘Congo Blues’ is te bestellen via de auteur: henk@weltevreden.demon.nl

(1) Mobiel 2 2005

In een meta-analyse werd aangetoond dat pleegkinderen en adoptiekinderen vaker onveilig gedesorganiseerd gehecht zijn dan kinderen in biologische gezinnen. Gedesorganiseerde gehechtheid komt voor bij 36% van de pleegkinderen en bij 31% van de adoptiekinderen en dat is beduidend vaker dan bij kinderen uit biologische gezinnen (15%)(1). Kinderen met gedesorganiseerde gehechtheid ervaren ‘angst zonder oplossing’: voor deze kinderen zijn de ouders of verzorgers op hetzelfde moment een bron van angst èn de enige mogelijkheid tot het krijgen van troost. Door dit dilemma kunnen kinderen niet goed omgaan met stress.

Gedragsproblemen
Gedesorganiseerde gehechtheid is een risicofactor voor latere gedragsproblemen. Pleegkinderen en adoptiekinderen hebben inderdaad een grotere kans op gedragsproblemen zoals overactief, opstandig of agressief gedrag. Uit onderzoek is gebleken dat de meeste pleeg- en adoptiegezinnen zonder veel hulp van buitenaf hun kind uitstekende kansen kunnen bieden om lichamelijke en verstandelijke achterstanden in te halen, maar er is dus wel extra nazorg nodig om de onveilige gehechtheid te verbeteren en om met het lastige gedrag van het kind om te gaan.

Interventie voor pleeg- en adoptieouders
VIPP-SD (Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting – Sensitive Discipline) is gebaseerd op de gehechtheidstheorie. VIPP-SD is ontwikkeld aan de Universiteit Leiden en door het Nederlands Jeugdinstituut erkend als bewezen effectieve interventie.

Met dit kortdurende programma van zo’n zes huisbezoeken worden ouders geholpen om goed in te gaan op gehechtheidssignalen van hun kind en tegelijkertijd op een adequate manier grenzen te stellen in de opvoeding. VIPP-SD is geschikt voor gezinnen met jonge kinderen tussen 1 en 5 jaar en werkt met videobeelden die gemaakt zijn in het gezin. Er bestaat al een standaard VIPP-SD handleiding en een standaard (inter)nationale training. Op dit moment zijn (of komen) er bij de Universiteit Leiden aanpassingen van VIPP-SD beschikbaar voor diverse doelgroepen, zoals voor ouders van kinderen met overactief en lastig gedrag, voor Turkse gezinnen, voor gastouders en leidsters in kinderdagverblijven en voor ouders van kinderen met autisme. Door de subsidie van NWO kan er nu een aanpassing worden gemaakt speciaal voor pleegouders en adoptieouders. VIPP-SD voor pleegzorg en adoptie zal in de praktijk af¬zonderlijk, naast of in een bestaand nazorgaanbod gebruikt kunnen worden.

Hoe werkt het?
Veel pleegkinderen hebben verwaarlozing of mishandeling meegemaakt waardoor hun gedrag anders kan zijn dan dat van kinderen zonder zo’n voorgeschiedenis. Omdat er bijvoorbeeld niet werd ingegaan op negatieve emoties (zoals huilen), kunnen zij het afgeleerd hebben om deze emoties duidelijk te laten zien. Ook kan het kind ontmoedigd zijn om aanhankelijk gedrag – zoals lichamelijke toenadering of oogcontact – te tonen. De methoden en thema’s van VIPP-SD zijn zeer geschikt om heel gedetailleerd naar het gedrag van het kind te kijken en ook subtiele en minieme signalen van het kind waar te nemen en als het ware te vergroten.
In het eerste huisbezoek wordt bijvoorbeeld met behulp van videobeelden heel gedetailleerd gekeken naar het spelen en het gehechtheidsgedrag (contact zoeken) van het kind, terwijl in het tweede huisbezoek ‘speaking for the child’ centraal staat (als het ware het gedrag en de emoties van het kind ondertitelen). Als ouders goed ingaan op het gedrag van hun kind, zal het kind zich begrepen voelen en op de ouder durven te vertrouwen. Bij alle huisbezoeken is er speciale aandacht voor het omgaan met lastig en ongehoorzaam gedrag. De ouders krijgen tips en aanwijzingen over hoe zij het overactieve of dwarse gedrag van hun kind kunnen aanpakken en hoe zij gezeglijk en positief gedrag bij hun kind kunnen aanmoedigen en versterken.

 (1) Van den Dries, L. & Juffer, F. (2011). Hechten aan nieuwe ouders. Mobiel, tijdschrift voor pleegzorg, 38(1), 24-25.

Voor Bep van Sloten is er geen twijfel mogelijk: “Kinderen hebben recht op de best mogelijke zorg. We zijn ervan overtuigd dat die best mogelijke zorg geboden wordt, als kinderen in een gezin opgroeien en dan bij voorkeur bij de eigen ouders. Deze overtuiging bindt de organisaties die verenigd zijn in het BCN.” Alle grote internationale organisaties delen deze visie, dankzij het BCN wordt de visie ook unisono uitgedragen. “Voordat het BCN werd opgericht, had niemand het mandaat om namens al deze organisaties te spreken.”

In de stuurgroep van de Nederlandse afdeling van het BCN participeren uitvoerende en fondsenwervende organisaties die allemaal hun sporen verdiend hebben op het terrein van ‘child care’: Unicef, Cordaid, IFCO, FICE Nederland, Wereldkinderen, Vereniging Jeugd en Kinderzorg, ICCO, Kerk in Actie, Prisma, Wilde Ganzen en Stichting Kinderpostzegels.

Het roer om
“Steeds meer grote organisaties zetten hun subsidie aan weeshuizen stop ten gunste van andersoortige projecten, waarbij pleegzorg een prominente plek inneemt. Dat is in overeenstemming met de ‘Richtlijnen voor alternatieve vormen van zorg voor kwetsbare kinderen’ van de Verenigde Naties. Daarin wordt residentiële zorg heel nadrukkelijk als een tijdelijke oplossing gezien die alleen in het uiterste geval en als een positieve keuze, bijvoorbeeld om therapeutische redenen, ingezet moet worden.” Het BCN lobbyt met succes bij overheden voor het hanteren van deze richtlijnen.

“De inzet moet zijn dat een kind dat niet bij de eigen ouders op kan groeien, een andere gezinssituatie geboden wordt. Dat kan alleen als landen een goed stelsel van kinderbeschermingsmaatregelen hebben. De consequentie is, dat beleid dat kindertehuizen in stand houdt, ontmoedigd wordt.”

Pleegzorg het alternatief
Pleegzorg is een voor de hand liggend alternatief, waardoor kinderen die niet meer kunnen rekenen op adequate ouderlijke zorg alsnog in een gezin kunnen opgroeien. “BCN ontwikkelt gereedschappen om pleegzorg en andere gezinsvormen goed te regelen, op basis van informatie uit zoveel mogelijk landen.” Dat pleegzorg een wijdverbreide vorm van zorg is, helpt. “Het opvangen van en zorgen voor kinderen is iets dat in veel culturen als vanzelfsprekend gebeurt als de noodzaak daar is. Het heet alleen niet altijd pleegzorg, het is niet overal formeel geregeld en wordt niet altijd vanuit de overheid ondersteund.”

De uitwisseling van kennis en ervaring, de kurk waarop het BCN drijft, maakt duidelijk dat het een misverstand is dat ‘zij’ alleen maar van ‘ons’ kunnen leren. “Het idee van netwerkpleegzorg danken wij aan kennis over de manier waarop kinderen in andere culturen opgevangen werden en aan de komst van immigranten naar Nederland. Netwerk¬pleegzorg is hier nu volledig geaccepteerd en wordt actief ondersteund.”

Vanuit hier helpen opstarten
Als pleegzorg ergens niet van de grond komt, heeft dat bijna altijd een financiële oorzaak. “Zonder financiële ondersteuning is het in armere landen ondoenlijk om een pleegkind op te nemen. Steun vanuit de overheid is zeker in ‘arme’ landen van essentieel belang.” Bep van Sloten zou graag zien dat particulieren vanuit Nederland projecten starten, gericht op het ondersteunen van pleegzorg en pleegouders in plaats van geld pompen in weeshuizen. “Zeker zolang een overheid nog geen geld heeft voor of interesse in pleegzorg is hulp vanuit betrokken particulieren onmisbaar.
Nederlandse pleegouders beseffen niet altijd hoe goed pleegzorg in Nederland geregeld is en hoeveel er mogelijk is als het gaat om zeggenschap, begeleiding en vergoeding. Hun ervaringen, omgezet in bijvoorbeeld een buddysysteem, zijn in landen waar pleegzorg nog in de kinderschoenen staat van grote waarde. Ook geld kan het verschil maken. Ik hoop oprecht dat Nederlandse pleegouders projecten gaan steunen die zich richten op pleegouders in het buitenland.”

Particulier initiatief
Het BCN ziet een duidelijke rol voor particuliere initiatieven. Naast het uitwisselen van kennis en ervaring is aandacht voor particulier initiatief een tweede speerpunt. “Er zijn veel mensen – alleen in Nederland al twaalfduizend – die in de vorm van grotere en kleinere projecten een bijdrage hopen te leveren aan het welzijn van kinderen elders. Dat gaat van leerkrachten die sponsorlopen organiseren tot mensen die hier alle schepen achter zich verbranden en zich ter plekke vestigen om te gaan helpen.” Omdat niet iedereen even goed weet waar hij aan begint, is enige sturing nodig. “Hoe goed bedoeld ook: projecten hebben alleen zin als ze vanuit de noodzaak daar, met lokale mensen, opgezet worden. Bovendien moeten ze passen binnen het beleid van de overheid. Wat veel vrijwilligers ook vergeten is, dat zij na verloop van tijd weer weggaan, terwijl het leven daar en de projecten doorgaan.” Wat Bep van Sloten wil zeggen: een vrijwilliger moet zijn plaats kennen. Hij maakt zich soms nuttiger door wc’s schoon te maken, dan door tijdens zijn verblijf extra aandacht te besteden aan de kinderen. Als hij met zijn ondersteunende werkzaamheden de vaste, lokale medewerkers in de gelegenheid stelt dat contact te intensiveren, is het effect op de lange termijn groter.

Nooit onbezonnen aan de slag
Het BCN staat voor het verzamelen en uitwisselen van kennis en ervaring. “Je kunt je in het buitenland alleen nuttig maken als je op de hoogte bent van de situatie in een land – hoe zit de wetgeving in elkaar, welke voorzieningen zijn er, waar is behoefte aan? – en als je verstand van zaken hebt en weet wat het voor een kind betekent om getraumatiseerd te zijn. Je moet door de schijnvrolijkheid van een kind heen kunnen kijken en niet te snel constateren dat het wel goed gaat omdat een kind lacht.
Het BCN verzamelt informatie, heeft een uitgebreide biblio¬theek, maar maakt ook voorlichtings- en instructiemateriaal en organiseert themabijeenkomsten die gratis toegankelijk zijn voor jeugdhulpverleners en (pleeg)ouders.” Aan naamsbekendheid in eigen land ontbreekt het echter nog, waardoor nu nog te weinig mensen gebruik maken van de kennis van het BCN. Tot spijt van Bep van Sloten is ook de Nederlandse pleegzorg ondervertegenwoordigd, net zoals ze dat overigens is op internationale conferenties. “Dat terwijl Nederland op het terrein van pleegzorg zoveel kennis en ervaring heeft.”

www.bettercarenetwork.nl

Liliane Waanders is (freelance) journalist en gespecialiseerd in de onderwerpen afstand en adoptie en Nederlandse literatuur.

“Ik ben gezinshuisouder, omdat ik een groot hart heb voor kinderen in moeilijke situaties en omdat ik ze een zo normaal mogelijk leventje wil bieden.” Dijkstra zit op de bank in de voorkamer met een kopje thee, terwijl haar twee jongste kinderen van vier en twee haar aandacht proberen te vangen. “Ik geloof in de kracht, het idealisme en de professionaliteit van gezinshuizen. Dat moet ondersteund worden, vandaar mijn steunpunt.”

Feest van herkenning
Het steunpunt komt voort uit de Landelijke Werkgroep Gezinshuizen (LWG) van de Nederlandse Vereniging voor Pleeggezinnen (NVP), een initiatief van enthousiaste gezinshuisouders die behoefte hadden om bij elkaar te komen. De LWG organiseerde landelijke bijeenkomsten voor gezinshuisouders. “Daar was enorme animo voor. We gingen met elkaar in gesprek, er waren sprekers en workshops. Het was echt een succes, een feest van herkenning.” Door gebrek aan tijd van de betrokkenen werd de werkgroep opgeheven. “Zonde dat het toen doodgebloed is.” Tja, tijdgebrek. “Alles moet in een gezinshuis strak georganiseerd worden, dus ook hier”, verzucht Dijkstra, “de agenda is heilig”.
Zonder structuur loop je achter de feiten aan. Op tafel staan daarom al de tien theeglazen klaar voor als de kinderen straks thuiskomen van school. De geplaatste kinderen zijn al groter, dus die kunnen praktisch gezien al wat meer voor zichzelf zorgen. “Dat scheelt veel tijd”, vertelt Dijkstra, “en gelukkig kunnen ze ook elkaar goed vermaken.” Mede dankzij de kast vol spelletjes en een tafelvoetbalspel in de achterkamer.

Steunpunt
Zes jaar na het einde van de LWG wilde Dijkstra toch de draad weer oppakken en startte ze het Steun¬punt Gezinshuizen. Ze houdt telefonisch spreekuur en geeft voorlichtings-bijeenkomsten voor toekomstige gezinshuisouders. Daarnaast geeft ze trainingen en is ze ingezet als mediator bij conflicten. Wie bellen er naar het telefonisch spreekuur? “Dat kunnen allerlei mensen zijn”, vertelt Chantal, “gezinshuisouders, maar ook teammanagers of directeuren van zorginstellingen.” Er bellen bijvoorbeeld geïnteresseerden die overwegen een gezinshuis te beginnen. Waar moet je op letten? Hoe is het geregeld met het dienstverband, de woning, allerlei praktische zaken? “Natuurlijk kunnen die mensen ook de instelling zelf bellen, maar die drempel is vaak toch wel hoog. Dus dan bellen ze mij. Ik heb inmiddels aardig in kaart welke instellingen wat bieden.” Er bellen ook gezinshuisouders die advies van Dijkstra willen over arbeidsvoorwaarden binnen hun organisatie. “Ik krijg veel vragen over allerlei protocollen en regelingen, zaken waar gezinshuisouders zich vaak geen raad mee weten. Of de gezinshuisouders komen er na twee jaar achter dat een busje voor al die kinderen eigenlijk wel handig is, maar kunnen ze dat aan hun instelling vragen?” Als je je als gezinshuisouder ondersteund voelt, zaken goed geregeld zijn en je goed in je vel zit, kun je dit werk volgens Dijkstra jarenlang met plezier doen.

Werk en privé
“Ik heb vijftien jaar ervaring als gezinshuisouder”, vertelt Chantal Dijkstra, “daarom kan ik mensen wel het juiste advies geven, denk ik. Als maatschappelijk werker en supervisor ben ik ook in staat de juiste reflecterende vragen te stellen.” Dat is zeker nodig als gezinshuisouders bellen over pedagogische of sociaal-emotionele problemen. Het gaat dan vaak over het spanningsveld werk-privé (Dijkstra: “Het is niet meer werk tegenover privé, het is een ‘way of living’.”), over geplaatste kinderen die seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen, over de veiligheid van je eigen kinderen of over conflicten met collega’s, de partner of leiding¬gevenden. Dijkstra: “Ik weet dat al deze vragen bij gezinshuisouders enorm leven en dat erkenning en ontmoeting dus heel belangrijk is.” Daarom is ze blij dat er vanuit de ‘Alliantie kind in gezin’ (1) een nieuw initiatief is ontstaan om de gezinshuisouders in Nederland (weer) te bundelen. Dijkstra zit in het bestuur van deze ‘Landelijke Beroepsvereniging voor gezinshuisouders’. “Ons doel is informatieverstrekking en advisering en het organiseren van bijeenkomsten voor ontmoeting en training.”

Heren-rijtjeshuis
De kinderen druppelen de kamer binnen, sommigen drijfnat van een heftige zomerse regenbui. Dijkstra geeft nog even een rondleiding. Eén van de geplaatste jongens laat in de keuken trots zijn nieuwe voetbaltenue zien, felgeel en rood op de eindeloos lange keukentafel. De twee wasmachines snorren. Het gezinshuis heeft maar liefst tien slaapkamers. Dijkstra noemt het “ons heren-rijtjeshuis.” De kamer van één van de geplaatste meisjes hangt tjokvol met paardenposters, alle muren zijn bedekt. “Volgens de protocollen mogen de kinderen alleen een prikbord om iets op te hangen”, verzucht Dijkstra, “maar al die regelingen zijn de doodsteek voor gezinshuizen. ik wil dat het leven zo normaal mogelijk voor de kinderen is.”

Het telefonisch spreekuur is elke dinsdagmiddag van 13.30 tot 14.30 (06-50425735).

www.steunpuntgezinshuizen.nl

(1) Mobiel 1 2011, artikel 10.000 kinderen naar gezinnen.

======
KADER
======

Gezinshuizen
Een gezinshuis is volgens de website van Chantal Dijkstra “een woon- en zorgvorm waarin door (een) gezinshuisouder(s) op professionele wijze vorm wordt gegeven aan de verpleging, verzorging, behandeling, opvoeding en begeleiding van een variërend aantal kinderen, die geplaatst en opgenomen worden in het eigen gezin van de gezinshuisouders.” In een gezinshuis wonen kinderen die niet kunnen aarden in een regulier pleeggezin en die – wat gezinshuisouders als Dijkstra betreft – een plaats in een residentiële leefgroep bespaard moet blijven.

Een gezinshuis valt strikt genomen niet onder pleegzorg, omdat de ouders een dienstverband bij een instelling hebben.
Er bestaat ook een ‘combivorm’: pleegouders die – naast hun pleegkinderen – via de instelling met een parttime dienstverband gezinshuiskinderen opvangen. Veel instellingen voor pleegzorg hebben een klein aantal gezinshuizen. Voor bijvoorbeeld de Bredevoortgroep zijn de gezinshuizen hun core-business, met het Jeugddorp De Glind. Verder zijn er gezinshuizen die zelfstandig functioneren en – sinds een paar jaar – freelance gezinshuisouders, die via de franchiseformule van gezinshuis.com hun diensten aan instellingen aanbieden.

Over het algemeen lijken de gezinshuisouders betrekkelijk weinig contact met elkaar te hebben, ook binnen instellingen.
Dit terwijl volgens betrokkenen juist gezinshuisouders behoefte hebben aan en baat hebben bij intensief contact met ‘collega’s’. De behoefte tot samenwerking en ontmoeting krijgt nu vorm in de Beroepsvereniging voor gezinshuisouders.

Als ik een zaklamp door het raampje van de deur zie schijnen, weet ik het al: politie. Ik schrik enorm: wie zou er dood zijn? Snel doe ik de deur open. Twee agenten vragen of ze even binnen mogen komen. Welja. Daar zitten we, middenin de nacht aan de keukentafel. Zij met opschrijfboekjes, krakende portofoons en de handen nog net niet op hun revolvers. Ik in mijn onderbroek.

Wat blijkt: ze zijn gebeld door ongeruste buren die een baby hadden horen huilen. Mijn hemel! Ik vertel over onze kinderen en dat die inderdaad soms huilen. Helaas ook ´s nachts. Ja, dat snappen ze eigenlijk wel. Je kunt tegenwoordig echter niet voorzichtig genoeg zijn, vinden ze.

De agenten checken met hun zaklampen nog even onze slaapkamers, om er zeker van te zijn dat ik geen kletsverhaal heb verteld en misschien toch een gruwelijke moordenaar ben. Nee dus. Ze schijnen over de zacht slapende gezichten van onze pleegdochter Nadia (6), zoon Moos (5) en kleine Fiep (1), de veroorzaker van het babygehuil. Mijn vrouw zit rechtop in ons bed.

Waakzaamheid is geboden, ik ben het met de politie eens. Onze achterburen – zouden zij de politie gewaarschuwd hebben? – maken regelmatig ruzie, ze schreeuwen naar elkaar en gooien met allerlei spullen, terwijl hun kinderen krijsen. Moet ik iets doen? Laatst stond ik bij de bushalte en daar foeterde een mevrouw haar dochter uit. “Durf je wel, papa en mij tegen elkaar uitspelen!” gilde ze hysterisch en ze schudde haar dochter door elkaar. “Ik weet niet eens wat tegen elkaar uitspelen is”, huilde het meisje. Erg vond ik het en ik wist niet wat ik moest doen.

Ik wil dat doen wat nodig is, zeker als het om kinderen gaat. Dat probeer ik als pleegvader en als vader. Dat probeer ik als maatschappelijk werker en dat wil ik nu – met veel plezier! – proberen als nieuw redactielid van Mobiel.

De brief waarin je wordt opgeroepen om te verschijnen voor een zitting van de rechtbank is formeel, zakelijk en soms zelfs erg ingewikkeld geformuleerd. Dit zijn ook typerende kenmerken voor de zitting zelf. Of je als pleegouder wel of niet besluit om naar de zitting te gaan, is afhankelijk van de situatie. Pleegouders zullen steeds vaker worden uitgenodigd om als belanghebbende ook een woordje te doen. Het lijkt tijdens een zitting soms of je in een toneelspel met verschillende acteurs bent beland, met een hoofdrol voor de rechter in toga. Ieder heeft zijn eigen plek en rol en ieder krijgt het woord. Toch is een zitting bij de rechtbank absoluut geen toneelstuk voor de betrokken ouders, pleegouders en kinderen of jongeren. Het is de bittere waarheid. Het gaat om het welzijn en de toekomst van dat kind of die jongere. Daar komen heftige emoties bij kijken: verdriet en onbegrip, maar ook blijdschap en opluchting.

Zie alle artikelen van dit thema door te klikken op de tag “naar-de-rechtbank”.

U hoeft in de zitting niet uw mening over de ouders te geven. Het is de rechter die de (pedagogische) mogelijkheden van de ouders beoordeelt. Sterker nog: het is niet verstandig om als pleegouders een mening over de ouders te geven. Dit is aan de (gezins)voogdijwerker van Bureau Jeugdzorg. De (gezins) voogdijwerker verwoordt namens Bureau Jeugdzorg het standpunt over de ontwikkeling van het kind en de (on)mogelijkheden van de ouders met betrekking tot de opvoedingssituatie.

 Belanghebbend
Wanneer mogen de pleegouders ter zitting van het pleegkind verschijnen? De pleegouders krijgen een oproep voor de zitting als zij ‘belanghebbenden’ zijn. Vaak gaat het dan om een zitting over de verlenging van de ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing. Volgens de wet is iemand belanghebbende als een zaak ‘rechtstreeks betrekking heeft op diens rechten en verplichtingen’. Of hiervan sprake is, hangt af van de duur van de plaatsing, de aard van de plaatsing en de mening van het pleegkind zelf. Pleegouders zijn in ieder geval belanghebbend als zij een jaar of langer voor het pleegkind hebben gezorgd. Korter kan ook, gelet op de aard van de plaatsing. Er is dan bijvoorbeeld sprake van een perspectiefbiedende plaatsing (opvoedingsvariant) en/of het pleegkind geeft aan dat het graag wil dat de pleegouders worden gehoord.

Oproep
Bureau Jeugdzorg (of de Raad voor de Kinderbescherming, als het verzoek van de Raad afkomstig is) moet bij het verzoek aan de kinderrechter een lijst met de namen en adresgegevens van de belanghebbenden indienen. Deze personen krijgen dan een oproep van de kinderrechter om te worden gehoord (lees: ter zitting te verschijnen). Het is overigens geen verplichting om te verschijnen, maar het is wel correct om de rechter te laten weten of u als pleegouder(s) ter zitting verschijnt of niet.

Verzoek
Als u van mening bent dat u belanghebbende bent en ten onrechte niet op de lijst van belanghebbenden bent opgenomen, kunt u Bureau Jeugdzorg (of de Raad voor de Kinder-bescherming als het verzoekschrift van de Raad afkomstig is) verzoeken om u als belanghebbende aan te merken.
Als Bureau Jeugdzorg (of de Raad) vindt dat u geen belanghebbende bent, kunt u de kinderrechter verzoeken om u als belanghebbende aan te merken. De rechter bepaalt namelijk uiteindelijk wie de belanghebbenden zijn. U schrijft de kinder¬rechter dan een kort briefje met de vraag om u als belanghebbende aan te merken. In het briefje vermeldt u ook de naam en geboortedatum van uw pleegkind, het zaaknummer (dit heet rekestnummer), de datum van de zitting en uw (adres) gegevens.

Informant
Wanneer u (nog) geen belanghebbende bent, maar wel graag informatie over het pleegkind wilt verschaffen, kunt u bij de kinderrechter aangeven dat u als informant ter zitting wilt (of zult) verschijnen. Veelal zal de rechter u wel toestaan te verschijnen. Uw rol is echter beperkter dan die van belanghebbende. Als informant is uw rol ter zitting kleiner, u krijgt geen oproep voor de zitting en geen afschrift van de stukken (het verzoekschrift met bijlagen) en in principe ook geen kopie van de beschikking (uitspraak van de kinderrechter).

Zorgaanbieder pleegzorg
De zorgaanbieder pleegzorg is nooit belanghebbende, maar kan de kinderrechter wel verzoeken om als informant ter zitting te mogen verschijnen. Dit gebeurt in de praktijk steeds vaker, met name in complexe zaken met betrekking tot overplaatsing of thuisplaatsing van het kind. Het gaat dan bijvoorbeeld om een verschil van mening tussen de zorgaanbieder pleegzorg (en vaak ook de pleegouders) en Bureau Jeugdzorg over wat het beste is voor het kind: een thuisplaatsing of juist continuering van de pleeggezinplaatsing.

Brief
Wanneer u niet op de zitting kunt of wilt verschijnen, kunt u de kinderrechter ook een brief schrijven. De rechter zal deze brief mee laten wegen in zijn beoordeling. In de brief kunt u weergeven hoe het met (de ontwikkeling van) het pleegkind gaat en waarom de machtiging tot uithuisplaatsing verlengd moet worden (of niet). Het is raadzaam om u te onthouden van een mening over de ouder(s). Dus niet: de ouders zijn absoluut onbetrouwbaar met betrekking tot de omgang. Maar: van de negen bezoekregelingen zijn de ouders er op vier verschenen of iets dergelijks. Houd uw informatie zo feitelijk mogelijk.

Wel naar de zitting
Het is aan te bevelen om naar de zitting te gaan, wanneer er sprake is van een belangrijk keerpunt met betrekking tot het pleegkind waar u uw zorgen over heeft of waar u het niet mee eens bent. Bijvoorbeeld – zoals hierboven vermeld – bij complexe zaken met betrekking tot overplaatsing of thuisplaatsing van het pleegkind, waarbij verschil van mening bestaat met Bureau Jeugd-zorg over wat het beste is voor het pleegkind. U kunt vragen of de zorgaanbieder pleegzorg bereid is als informant ter zitting te verschijnen.

Tip
U kunt een keer naar een zitting van uw pleegkind gaan ‘waarbij u geen problemen verwacht’. Zo ervaart u hoe een zitting in de praktijk verloopt, zonder dat uw rol ‘beladen’ is. Mocht het in de toekomst een keer nodig zijn om in een complexe zaak te verschijnen, dan weet u al hoe het er op een zitting aan toe gaat.