Bij Bureau Jeugdzorg verandert er dan iets. Degene die nu de begeleiding doet, zal stoppen en een toeziend voogd neemt deze taak over. We wachten op die overdracht. Intussen kijk ik eens hoe lang de wachtlijst voor het kamertrainingsproject is, want de plek bij haar pleegmoeder staat al een tijd onder spanning. Linda trekt zich weinig aan van de regels, ze wil ‘op kamers’. Maar helemaal zelfstandig op kamers wordt een ramp (en dat ziet ze gelukkig zelf in). Het lukt mij iedere keer nog om haar pleegmoeder zo ver te krijgen dat ze het vol blijft houden met deze dwarse puber. Samen hebben we de afspraak dat ze het probeert vol te houden tot Linda naar een kamertrainingsproject gaat. Maar Linda blijkt niet bekend te zijn bij het kamertrainings¬project. Nooit aangemeld. Ze kan worden aangemeld, maar komt dan onderaan de wachtlijst. Ik bel Bureau Jeugdzorg maar weer, want die moet daar de papieren voor regelen. Haar toeziend voogd is echter nog niet bekend. Er is een tekort aan werkers, dus ook daar staat ze op een wachtlijst. Er is wel een waarnemer voor noodgevallen. Intussen staat Linda’s pleegmoeder op mijn antwoordapparaat. Op Linda’s kamer heeft ze een zwangerschapstest gevonden. Ik denk dat ik mij straks opsluit op het toilet en dan even heel, heel hard ga gillen…

Als jullie nu terugkijken op jullie loopbaan als pleegouders, welke gedachten komen er dan bij jullie op?
Bart: “We zijn heel erg blij dat Sanne en Nelleke hun opleiding voltooid hebben en nu gelukkig zijn in een baan en het over het algemeen prima naar hun zin hebben. Willeke komt er ook wel, al duurt dat nog even.” Ciska: “Ze zijn of komen alle drie nog thuis, dat is toch geweldig? We hebben trouwens in al die jaren wel gemerkt hoe belastend hun ‘rugzakje’ is. Bij onze start met pleegzorg verwachtten wij dat niet in die mate.”

Waar hebben jullie vooral steun bij nodig gehad?
Bart: “Met de kennis van nu, zoals dat tegenwoordig gezegd wordt, weten we dat sommige dingen anders hadden gemoeten, maar achteraf ben je altijd wijzer. Toen heeft iedereen gedacht dat hij het goed deed. We weten wel heel zeker dat het onmenselijk is dat pleegzorg stopt als het kind 18 jaar is. Het kind heeft dan echt nog een gezin nodig of in ieder geval een plek waar het altijd op terug kan vallen.”

Hoe is het gegaan in jullie omgeving en met jullie familie wat de pleegkinderen betreft?
Ciska: “Daar is in de afgelopen tien jaar niets aan veranderd. Ik denk dat de meeste mensen uit onze omgeving en familie er niet meer bij stilstaan dat onze dochters pleegkinderen zijn. Ik hoor zelfs weleens dat Nelleke op mij lijkt, vooral in haar doen en laten! Andersom is het ook zo: de kinderen beschouwen onze familie helemaal als hun familie.”

Heeft de begeleiding van jullie gezin voldaan aan jullie behoefte?
Ciska: “Je merkt dat er in de begeleiding ook veel veranderd is in de 21 jaar dat wij pleegzorg doen. Tien jaar geleden stond er in het portret dat we nogal eens teleurgesteld waren in het inlevingsvermogen. Dat is nu al heel lang niet meer voorgekomen. Willeke heeft verlengde pleegzorg en daar hebben we heel goede ondersteuning aan!”

Is er nog contact met de ouders en familieleden van de kinderen?
Bart: “Nelleke onderhoudt nu zelf het contact met haar ouders, grootouders en zusjes en wij spreken hen ook nog weleens. Sanne en wij hebben contact met haar ouders, maar wel minder frequent dan vroeger.” Ciska: “Met Willeke ga ik in vakanties weleens naar haar moeder en ze heeft facebookcontact met haar zusjes. Ze vinden het trouwens niet alleen maar leuk dat ze hun eigen familie kennen, het is ook weleens knap moeilijk.”

Kom je nu nog praktische problemen tegen doordat jullie pleeggezin zijn?
Ciska: “Nee, dat niet. We hebben zelfs wel een paar keer ervaren dat we gemakkelijker aan hulp kwamen doordat het om een pleegkind ging. Bijvoorbeeld kortere lijntjes naar de GGZ en naar kamerbegeleiding.”

Zijn er nu nog momenten waarop jullie denken:ik had er nooit aan moeten beginnen?
Bart en Ciska tegelijk: “Nee, natuurlijk niet! We zijn zo met elkaar vergroeid dat zo’n gedachte niet eens bij je op zou komen…”

Kunnen jullie een pleegzorgmoment noemen waar jullie met warmte aan terug denken?
Bart: “Het mooie is dat we merken dat de moeilijke en verdrietige dingen die we met elkaar hebben beleefd en de fouten die we hebben gemaakt, aan het verbleken zijn. De leuke herinneringen overheersen. We horen de kinderen ook weleens tegen een vriend of vriendin dingen van vroeger vertellen die ze leuk of mooi gevonden hebben en dat maakt me blij.”
Ciska: “Laatst vertelde Sanne over een vriendin die in moeilijkheden zit. Ze zei: “Zij heeft gelukkig ook heel lieve ouders die haar met alles helpen. Het zijn eigenlijk net zulke mensen als jullie.” Ze voelen zich nu ook geen pleegkind meer en laten dat het liefst achter zich.”

Bij Bureau Jeugdzorg aangekomen liep Leon stoer de kamer in. Het eerste wat hij zei was: “Wat zijn jullie anders! Zo klein!” Hij wou geen hand of knuffel geven. Het leek erop dat hij wat boosheid voelde. Hij vertelde een paar keer dat hij nu geen eigen gebakken cake bij zich had en de vorige keer wel. Gelukkig konden we het ijs wat breken door de kleine cakejes uit de tas te halen en hem die samen met onze zoon te laten versieren. Leon maakte voor zijn ouders mooie cakejes met vooral veel slagroom en extra veel smarties. Hij wilde ze nog niet zelf geven, maar het begin van het contact was er.

Moeder vertelde aan Leon dat ze het moeilijk vinden om zich aan afspraken te houden, maar dat ze hem niet vergeten zijn. Ze zei: “Je woont in een gezin met een grote broer en een lieve papa en mama. Het is goed dat je daar woont, wij kunnen niet goed voor jou zorgen.” Dat heeft ze meerdere keren herhaald. Op het laatst zei onze pleegzoon: “Dat geeft niks hoor, het is niet erg.”

Moeder heeft ons verteld hoe Leon vroeger was. Hij was altijd al een heel druk jongetje dat vaak viel. We weten nu het verhaal achter het litteken boven z’n neus: een val van de bank door springen en wild doen en op de punt van de tafel terechtkomen. Ja, zo kennen wij Leon ook. Leon wou zelf nog een foto maken, van moeder en mij. Dat vond ik bijzonder. Vanmorgen bekeken we samen de foto’s. Er zijn twee foto’s die onze pleegzoon het mooist vindt: die van iedereen samen en die van moeder en mij. Bij het weggaan vroeg hij op de gang of zijn moeder van knuffelen hield. Hij ging terug en ze kregen allebei een dikke knuffel!

Leon is vandaag vrij. Hij heeft vannacht prima geslapen. Hij is wel erg uitdagend: een grote mond en op zoek naar de grens. Ik benoem dat we snappen dat het gisteren een spannende dag was, maar dat er hier in huis niks veranderd is. Hij ligt nu op de bank, is wat rillerig en moe. De spanning komt eruit. Dat is goed.

Wij hebben het als mooi ervaren om dit met ons gezin te mogen doen: een positieve herinnering voor de toekomst!

We zijn blij met onze pleegkinderen, maar elk kind wil het liefst bij zijn eigen ouders opgroeien. Daarom is deze dag voor ons een moment om herinneringen op te halen. We praten bijvoorbeeld over die desastreuze knipbeurt van onze pleegdochter. Als klein meisje had ze zelf haar haren geknipt. Ze wilde mooi zijn toen wij, haar nieuwe pleegouders, langs zouden komen. We praten ook over de politieman die onze andere pleegdochter uit de armen van haar moeder trok en in een politieauto zette. En natuurlijk praten we over het verhuizen en het wennen in ons gezin.

Al deze ervaringen beïnvloeden de relaties die de kinderen aangaan en hun kijk op het leven. Soms leidt dat tot pijnlijke inzichten waar ik als pleegvader door word overvallen. Zo twijfelt onze pleegdochter van zeven of ze later kinderen wil, want “mijn oma kon niet voor mijn moeder zorgen en mijn moeder kon niet voor mij zorgen. Dus ik kan later vast ook niet goed voor een kind zorgen…” Ik probeer dan uit te leggen dat ze meer is dan alleen de optelsom van haar vader, haar moeder en haar ervaringen als kind. Ze groeit bij ons op en maakt dus andere dingen mee dan haar moeder in haar jeugd.

Terugblikken is voor ons ook samen een babyvideo van onze pleegzoon bekijken en de 13-jarige puber weer horen verzuchten: “Maar papa, ik ben nog maar een baby. Dat kan ik toch helemaal niet!” Op de video is het pakjesavond. Een baby van een paar maanden zit op een groot cadeau en zijn vader verwacht dat hij het uitpakt. Tevergeefs. Daarna gaat de film verder. Het cadeau is uitgepakt. Het is een bestuurbare kraanwagen en de baby krijgt de afstandsbediening in zijn knuistjes gedrukt om mee te spelen. Dat lukt natuurlijk niet. In één videofragment is de tragiek van zijn leven vastgelegd: ouders die van hem houden, maar hem niet kunnen opvoeden door hun beperking.

Vanaf het begin terugblikken en bespreken heeft onze pleegkinderen geholpen om te begrijpen wat hun is overkomen en de gebeurtenissen een plekje te geven. Daarom is de dag dat een kind in ons gezin kwam wonen voor ons een dag met taart, maar geen cadeautjes.

De jonge verkopers kunnen het haarfijn uitleggen. Met de verkoop van de kinderpostzegels helpen ze kinderen als Tjerk en Nagarathna. Tjerk (10) heeft een tweede thuis op pleegzorgboerderij Samen Thuis in Friesland, een veilige plek waar hij helemaal zichzelf kan zijn. De jongen logeert er in de weekenden en door de week woont hij bij zijn ouders. De Indiase Nagarathna (11) woont bij haar oma. Haar vader leeft niet meer en haar moeder werkt in een stad ver weg. Met hulp van Kinderpostzegels kan oma de zorg voor haar kleindochter op zich nemen.

Samenhang ontbreekt
“Wereldwijd ondersteunen we projecten waarin de veiligheid en ontwikkeling van kinderen centraal staan”, legt Ilja van Haaren uit. Zij is directeur van Stichting Kinderpostzegels Nederland. “Elke drie jaar kiezen we een belangrijk thema. In 2011 was dat: ‘Geef kinderen een veilig thuis’. Het Internationale Verdrag voor de Rechten van het Kind vormt het uitgangspunt voor onze projecten. Een van die rechten is dat kinderen zoveel mogelijk moeten opgroeien in een gezinssituatie. Pleegzorg is hiervan een goed voorbeeld. We zetten ons al jaren in voor kinderen die uithuis worden geplaatst, maar zijn ook actief op het gebied van preventie. Zo ondersteunen we diverse projecten om kindermishandeling te bestrijden. Afgelopen jaar hebben we 1,6 miljoen euro uit onze reserves vrijgemaakt om pleegzorg drie jaar lang extra aandacht te geven, zowel in Nederland als in het buitenland. Er bestaan veel mooie initiatieven, maar vaak ontbreekt de samenhang. Pleegouders verrichten fantastisch werk, maar ze hebben het ook moeilijk. Bijvoorbeeld vanwege gebrek aan ondersteuning of omdat de problematiek rond het kind een zware last is voor het gezin.”

Stevig pleegzorgprogramma
In het voorjaar van 2011 heeft Stichting Kinderpostzegels Nederland projectadviseur Odilia van Manen aangenomen. Haar opdracht luidt: een stevig pleegzorgprogramma neerzetten. Van Manen woonde lange tijd in Kroatië, waar ze een overkoepelende pleegzorgorganisatie oprichtte en gezinshuizen opzette voor kinderen uit de Balkanoorlog. Ze nam ook zelf pleegkinderen op in haar gezin. “Toen ik in Nederland kwam, viel me op dat hier zoveel kinderen in leefgroepen wonen. Dat had ik niet verwacht. Ook merkte ik dat Nederlandse hulpverleners vaak betrokken en enthousiast zijn, maar nogal individueel te werk gaan.” In oktober 2011 presenteerde Van Manen de opzet voor het pleegzorgprogramma, getiteld ‘Versterking en uitbreiding van pleegzorgplaatsingen voor kinderen die niet meer thuis kunnen wonen’. Deze notitie geeft in vogelvlucht een overzicht van pleegzorg in Nederland en gaat in op de meest recente pleegzorgliteratuur. “Een rode draad vormen de Quality4Children standaarden en de VN Richtlijnen voor de Alternatieve Zorg aan Kinderen”, zegt Van Manen NOOT1. “Jammer genoeg zijn deze laatste in Nederland nog niet zo bekend.” De richtlijnen bepalen bijvoorbeeld dat alternatieve zorg voor kinderen zoveel mogelijk in gezinssituaties geboden wordt, dat de zorg aansluit bij de ontwikkeling en het belang van het kind en dat er voldoende aandacht is voor continuïteit.

Positieve tendensen
Van Manen voerde gesprekken met personen die een belangrijke rol spelen binnen pleegzorg en meestal een organisatie vertegenwoordigen. Uit de gesprekken bleek dat steeds meer mensen ervan overtuigd zijn dat de ontwikkeling van het pleegkind centraal moet staan binnen de hulpverlening. De bevraagden zijn het erover eens dat voor een kind een gezin de aangewezen plek is om op te groeien. Pleegzorg is bij uithuisplaatsing het eerst voor de hand liggende alternatief, zo mogelijk binnen het netwerk van het kind. De bevraagden geven aan dat pleegouders zich op grote schaal belangeloos inzetten, 24 uur per dag en 7 dagen per week, vaak onder moeilijke omstandigheden. Hun inzet en competentie is van onschatbare waarde. Pleegouders dragen veel bij aan de genezing van emotionele beschadigingen die pleegkinderen veelal hebben opgelopen. Van Manen formuleerde ook tien aandachtspunten voor verbetering (zie kader).

Expertisegroep Pleegzorg
In samenwerking met het Nederlands Jeugdinstituut riep Kinderpostzegels een Expertisenetwerk Pleegzorg in het leven. Dit netwerk bestaat uit vertegenwoordigers van pleegzorg in Nederland, zoals het ministerie van VWS, de Raad voor de Kinderbescherming, Pleegzorg Nederland, Pleegzorg Advies Nederland, zorgaanbieders, Bureaus Jeugdzorg, organisaties voor belangenbehartiging van pleegouders en jongeren, universiteiten, Quality4Children en Better Care Network. Van Manen: “De deelnemers dragen bij aan de uitvoering van het pleegzorgprogramma. Ze denken mee over oplossingen en brengen verbindingen tot stand. We komen vijf keer per jaar bij elkaar om de belangrijkste aandachtspunten uit te werken in concrete projectideeën.” Tijdens de eerste bijeenkomst op 11 oktober 2011 werd nog een belangrijk onderwerp aangevoerd: versterking van het systeem rondom het pleegkind.

Projectaanvragen
Volgens Ilja van Haaren loopt het storm met aanvragen voor pleegzorgprojecten. “In het begin kregen we veel individuele aanvragen, maar dat is niet de bedoeling. We willen juist verbinding tot stand brengen. Een voorbeeld van zo’n project waarin samenhang centraal staat, is pleegzorg voor mensen met een islamitische achtergrond. “Verschillende pleegzorgorganisaties zijn hier al mee bezig”, vertelt Odilia van Manen. “Het idee leeft binnen de moslimgemeenschap, maar er is nog weinig bekendheid met pleegzorg. Voor veel moslims is het onduidelijk hoe pleegzorg zich verhoudt tot de ‘kafalah’, de islamitische traditie om zich te ontfermen over kinderen zonder ouders. In de grote steden gaan we binnenkort van start met een proefproject, in samenwerking met FlexusJeugdplein, Spirit, Jeugdformaat, De Rading en De Bascule. Ideeën zijn bijvoorbeeld om sleutelfiguren uit de moslimgemeenschap op te leiden tot expert pleegzorg en om gerichte voorlichting te organiseren voor allochtonen.”

Kloof overbruggen
Een ander project dat draait om samenwerking is de Alliantie Kind in Gezin. Doel is om in tien jaar tijd 10.000 kinderen uit tehuizen in gezinnen te plaatsen. Van Haaren: “Het initiatief is genomen door organisaties die kinderen in gezinshuizen opvangen. We willen ook pleegzorg bij de Alliantie betrekken, maar pleegzorgorganisaties zijn nog afwachtend. De verschillen tussen pleegzorg en gezinshuisopvang lijken groot. We willen de kloof overbruggen en meer samenwerken.” De alliantiebijeenkomst op 1 december 2011 in het Kinderrechtenhuis in Leiden was daartoe een mooie aanzet. Het thema was: Hoe bieden we continuïteit aan kinderen die niet thuis kunnen wonen? In haar openingsrede gaf Ilja van Haaren een beeld van de resultaten die de Alliantie in haar eerste bestaansjaar heeft behaald. Ook ging ze in op de geschiedenis van het Kinderrechtenhuis, dat eeuwenlang een weeshuis was. Aan de hand van persoonlijke documenten van weeskinderen liet ze zien hoe hechtingsproblemen en beperking van ontwikkeling tijdens de kindertijd een blijvende invloed hebben op de verdere levensloop. Bep van Sloten, coördinator van het Better Care Network, schetste een beeld van de situatie van alternatieve zorg wereldwijd en Peter van de Bergh van de Universiteit Leiden ging in op wetenschappelijk onderzoek dat het belang van continuïteit in pleegzorg benadrukt. Slechte matching, lange crisisplaatsingen en gebrek aan ondersteuning van pleegouders brengen continuïteit in gevaar.

Concrete pleegzorgprojecten
Kinderpostzegels ondersteunt al verschillende concrete pleegzorgprojecten. Een voorbeeld is ‘Mijn backpack’. “We vinden het belangrijk dat kinderen en jongeren hun stem laten horen”, zegt Ilja van Haaren. “Dat geldt ook voor jonge kinderen en kinderen met een beperking. Een goede methodiek voor pleegkinderen ontbrak nog.” Odilia van Manen vult aan: “Orthopedagogen zijn bezig met de ontwikkeling van een rugzakje met inhoud, waarmee jonge pleegkinderen zich kunnen uiten. De centrale figuur is een eend die in een hondenfamilie komt wonen. Het rugzakje bevat bijvoorbeeld een handpop en foto’s van een hondenfamilie en een eendenfamilie. Een foto van de eend kan met klittenband op beide familiefoto’s worden geplakt. Er wordt nog een animatie gemaakt voor een cd-rom.” Een ander pleegzorgproject is het kledingmagazijn ‘Je mag er zijn’. Van Manen: “Pleegouders kunnen hier terecht voor gratis kleding en speelgoed en voor ontmoeting. Verder hebben we meegewerkt aan de documentaire BV Het Gezin, over het gezinshuis van Miriam en Frans Erlings en we hebben financieel bijgedragen aan het boek ‘Jíj boft dat je mij hebt!’. Verder zijn er een heel aantal projecten in voorbereiding, maar ideeën voor nieuwe pleegzorgprojecten zijn nog steeds welkom.”

Wilt u meer weten over Stichting Kinderpostzegels Nederland? www.kinderpostzegels.nl

======
Kader
======

Aandachtspunten voor verbetering
1. Kinderen die niet thuis kunnen wonen, worden nog te vaak opgevangen in instellingen in plaats van in een gezinssituatie.
2. Voor kinderen met een psychosociale ontwikkelingsstoornis, waaronder ook jonge kinderen (0-6 jaar), is een langdurige perspectiefbiedende pleegzorgplaatsing vaak moeilijk te realiseren.
3. Pleegkinderen hebben behoefte aan meer zekerheid over hun nabije toekomst.
4. Er bestaat behoefte aan een eenduidig programma voor de handhaving van veiligheid in pleeggezinnen, ter bescherming van zowel pleegkinderen, pleegouders als eigen kinderen van pleegouders.
5. Pleegkinderen worden vaak overgeplaatst.
6. De kracht en de deskundigheid van pleegouders kan beter ingezet en verder uitgebouwd worden.
7. Financiële vergoedingen voor de kosten van pleegkinderen zijn niet altijd toereikend.
8. Hulpverleners zijn niet altijd in voldoende mate toegerust met deskundigheid en ervaring op het gebied van pleegzorg.
9. Kinderen en jongeren in pleegzorg worden niet altijd voldoende en/of adequaat gehoord en er wordt niet altijd rekening gehouden met hun mening.
10. Er bestaat een grote behoefte aan programma’s voor jeugdigen die meerderjarig worden en de jeugdzorg moeten verlaten.

NOOT1: Verenigde Naties (2010) ‘Guidelines for the Alternative Care of Children’, resolutie aangenomen door de Algemene Vergadering op 20 november 2009.

Zelfs baby’s zijn al geïnteresseerd in de I-pad. Ze vegen er overheen met hun handje en tikken erop. Het heeft een enorme aantrekkingskracht en vanaf dat moment wordt die aantrekkingskracht groter, zoals dat voor meer dingen geldt in de omgeving van het kind. We moeten kinderen niet alleen beeldschermen geven, maar ook niet alleen boeken en ook niet alleen speelgoed. Kinderen willen afwisseling. De mediaopvoeding moet dan ook gericht zijn op ‘Wat past het beste bij het kind?’ Tot de leeftijd van negen jaar zie je het internetgebruik langzaam toenemen, boven de negen jaar gaan kinderen internet leuker vinden dan tv en van pubers kun je gerust zeggen dat ze in slaap of online zijn. De kinderen stellen trouwens hun slaap uit door bezig te zijn met het felle beeldschermpje.

Meekijken
Als ouder kun je het beste af en toe meekijken en aan je kind laten merken dat je dingen weet die ze zien en doen op het internet. Het kind gaat dan door de ogen van zijn vader of moeder kijken en past zelfreflectie toe. Neem het onderwerp internet mee in je dagelijkse gesprekken en bedenk dat het kind voortdurend contact wil met leeftijdgenoten. In dat contact gaat het vaak nergens over, maar laten we als opvoeders eerlijk zijn: onze gesprekken onder de lantaarnpaal vroeger gingen ook nergens over.

Leren omgaan met internet is ook leren omgaan met alle informatiestromen. Hoe kun je jouw kind opvoeden in die dingen? Hij weet er vaak veel meer van dan jij! Nodig hem uit om zelf te vertellen en zeg niet meteen dat het toch allemaal niets is. Je eigen weerstand komt door onkunde. Je hoeft het niet allemaal zelf te kunnen en te weten. Probeer zijn vertrouwenspersoon te worden. Laat zien dat internetgedrag gevolgen heeft, praat daar met hem over.

De taak van opvoeders is het begeleiden van het gedrag van het kind: praat samen over alles, spreek regels af en laat zien wat je met internet allemaal kunt. Op deze manier breng je het kind op een hoger level. Het kind straffen helpt in ieder geval niet. Het is bekend dat pubers eerst doen en dan pas denken en een grote behoefte aan spanning hebben. Dat brengt risico’s met zich mee op internetgebied en daarom is het verstandig om de poortwachtersfunctie van de ouders te delegeren aan de computer door beveiliging te installeren. In een wereld waarin kinderen maximaal ongezien kunnen doen wat ze zelf willen, raken ze de weg kwijt en daarom zijn goede afspraken heel belangrijk. Vertel het kind wat anderen is overkomen en spreek af dat ze nooit hun persoonlijke ge¬gevens doorgeven door bijvoorbeeld formulieren in te vullen. Laat het kind vertellen waarom het die sites uitkiest en kijk er samen naar. Kijk samen naar leuke filmpjes op Youtube.

Pleegkinderen
Voor pleegkinderen komt er nog een extra aspect om de hoek kijken: hoe heeft het kind contact met zijn ouders? Er zijn veel mogelijkheden: telefoon, hyves, skype en msn met of zonder webcam. Het is een voortdurend zoeken naar hoe je dat het beste kunt aanpakken. In ieder geval is het heel belangrijk dat je erover in contact bent met elkaar.

Het kind bouwt online een reputatie op en het is van belang dat het beseft dat het een reputatie creëert voor de rest van zijn leven: Wie ben ik en wie wil ik zijn? Leer het te reflecteren: hoe kijken anderen naar mijn pagina? Ze fotograferen zichzelf voortdurend; leer hen zich af te vragen: voor wie zet ik mijn foto’s op mijn pagina? Vraag of je de foto’s mag zien, zodat je het kind leert kijken door jouw ogen. Als hij niet wil dat je meekijkt, onderhandel dan: “Ik mag het niet zien, maar de rest van de wereld wel.” Het gaat er alsmaar om dat het kind leert de goede beslissingen te nemen en dat moeten we als ouders voortdurend herhalen. Het kind vertoont veel kopieergedrag, het doet vrienden na en wil van vrienden horen wat ze van hem vinden. Gaandeweg moet het leren zelf keuzes te maken. Er zijn kinderen die kwetsbaarder zijn dan anderen en het moeilijker vinden om de goede keuzes te maken. Dit zijn kinderen die sneller een grens overgaan.

Kwetsbare kinderen zijn:
- kinderen met autisme spectrum¬stoornissen, adhd, een laag IQ
- vroegrijpe en nieuwsgierige kinderen
- kinderen met een zucht naar riskant gedrag
- kinderen met een gemis aan verbondenheid
- eenzame en depressieve kinderen
- kinderen die een slechte relatie met hun ouders hebben
- (seksueel) misbruikte kinderen
- kinderen in verwarring over hun (seksuele) identiteit
- kinderen met verslaving in de familie
Helaas passen veel pleegkinderen ergens in dit rijtje.

Offlinedag
Het is belangrijk dat we allemaal mee blijven ontwikkelen en in gesprek blijven met onze kinderen. Als je ’s avonds aan tafel elkaar de belevenissen van die dag vertelt, zou je terloops tussendoor kunnen vragen: “Heb je vandaag nog iets leuks op internet meegemaakt?” Het gebruik van internet kan verslavend zijn. De term infobesitas zegt genoeg. Doe daarom je gezin af en toe een voorstel: “Zullen we eens een zondag offlinedag maken?”

Voor meer informatie moet u beslist zelf op het internet gaan lezen: http://www.mijnkindonline.nlgeeft heel veel informatie en verwijzingen die u verder op weg kunnen helpen.

Justine Pardoen is hoofdredacteur van Ouders online (www.ouders.nl), een onafhankelijk, journalistiek platform. Dé plek voor ouders en andere opvoeders die behoefte hebben aan informatie of advies met betrekking tot ouderschap, opvoeding of gezondheid van kinderen.

Vorige week kwam mama met ons praten. Ze vertelde dat haar huidige relatie ook weer niet goed verliep en dat ze gaat scheiden. We spraken af dat zij het de kinderen zelf zou vertellen als ze bij haar waren. Na het bezoekweekend zaten we klaar om de kinderen op te vangen nadat ze het nieuws gehoord hadden. Toen ze binnen kwamen, was er echter niets anders dan anders. We vonden het maar vreemd en tijdens het eten brachten we het onderwerp voorzichtig ter sprake. De kinderen haalden hun schouders op en legden ons uit dat zij juist daarom bij ons wonen. “Mama is gewoon zo, daar kan zij niets aan doen,” zei de een. “Voor ons verandert er gelukkig niet veel, wij blijven gewoon hier en bij onze vrienden,” voegde de ander er nog aan toe.

Op de middelbare school raakte hij al gefascineerd door hoe wij dingen onthouden of juist vergeten. Douwe Draaisma (1953), hoogleraar geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, verdiepte zich in de werking van het menselijke geheugen en schreef daarover diverse boeken die bekroond werden met literaire prijzen en wetenschappelijke onderscheidingen. Mobiel sprak met hem over zijn ‘Vergeetboek’ (2010).

Wat zal ons pleegkind zich herinneren van de moeilijke dingen die hij heeft meegemaakt toen hij heel klein was en hoe zal hij later als volwassene hierop terugkijken? Hoe moeten we als pleegouder reageren als ons pleegkind over vroeger vertelt of als hij het er juist nooit over wil hebben? Onthouden, herinneren en vergeten zijn belangrijke processen in het menselijk leven. We hebben meestal geen herinneringen aan onze allereerste kinderjaren. Aan het eind van ons leven vergeten we vaak de normaalste dingen om ons heen, terwijl sommige jeugdervaringen ons levendig voor de geest komen.

Geheugen laat op gang
Hoe ontwikkelt het geheugen zich bij kinderen? Draaisma: “Wat volwassenen het geheugen noemen, is het autobiografische geheugen waarin de persoonlijke ervaringen worden vastgelegd als herinneringen. Dat type geheugen komt pas laat op gang in onze ontwikkeling. Jonge kinderen kunnen andere dingen al veel eerder, bijvoorbeeld zien, proeven, oog-hand coördinatie. Een jong kind van drie of vier jaar onthoudt wel dingen en herkent mensen, maar de meeste van deze herinneringen zullen alsnog zoek raken. Alleen iets heel bijzonders wordt vastgelegd als herinnering. Eén uitstapje naar de dierentuin wordt wel onthouden, maar als het kind vaak naar de dierentuin gaat, vloeien die gebeurtenissen in elkaar over en verdwijnen ze uit het geheugen.
Jonge kinderen ‘coderen’ gebeurtenissen ook anders dan volwassenen. Een jong kind kan bijvoorbeeld een incident van seksueel misbruik hebben meegemaakt. Dan heb ik het over een ervaring waarbij het kind geen pijn werd gedaan, anders is het een ander verhaal. Omdat het kind zo’n ongewone ervaring niet kan plaatsen, zal hij het vaak gewoon vergeten. Dat kan veranderen wanneer de ouders heftig reageren op het incident, omdat zij het als misbruik ‘coderen’, er de betekenis aan toekennen van ongeoorloofd machtsmisbruik, enzovoorts. Het kind kan dan juist die heftige reactie van zijn ouders onthouden en als herinnering opslaan.
Vanaf een jaar of zeven, wanneer het taal- en denkvermogen voldoende ontwikkeld is, krijgen kinderen een geheugen zoals wij dat hebben. Dan vormt het kind zich een verhaal van zijn leven dat weer bestaat uit een reeks, zoals de verhalen over wat hij op school meemaakt en de ervaringen in het gezin.”

Moeilijke jeugdervaringen
Hoe reageer je als je pleegkind vroeger nare dingen heeft meegemaakt, maar er niet over praat of het er niet over wil hebben? “Leeftijd is hierbij een belangrijke factor”, zegt Draaisma. “Geheugenverlies voor wat betreft ervaringen voor het vierde jaar is heel gewoon, kinderen kunnen blijkbaar later niet meer bij die herinneringen. Bij kinderen van een jaar of acht en ouder is het een ander verhaal. Als kinderen van die leeftijd nare gebeurtenissen meemaken, dan kunnen ze er in taal, in woorden, aan terugdenken en over vertellen. Kinderen hebben, net zoals volwassenen, wel verschillende stijlen: er zijn praters en zwijgers. Je moet kinderen de ruimte geven om over moeilijke ervaringen te vertellen, maar je moet het er niet uit peuteren. Als kinderen niet willen praten, moet je dat respecteren.”
Is zwijgen over nare gebeurtenissen niet schadelijk op de lange termijn? Draaisma: “Mensen die in de oorlog traumatische ervaringen hadden opgedaan en er hun leven lang over zwegen, kregen daar op oudere leeftijd inderdaad alsnog last van. Er is echter nog nauwelijks onderzoek gedaan naar hoe kinderen op de lange termijn omgaan met vroege traumatische ervaringen. Heel veel van wat er in ons geheugen wordt opgeslagen, is passief. Het kan later wel gewekt worden, maar het is moeilijk om het zomaar op te roepen. Soms komt iets vanzelf naar boven door een bepaalde levensgebeurtenis. Iemand die als kind mishandeld is en nu zelf een kind krijgt, kan opeens last krijgen van zijn verleden, omdat hij zich nu in de positie van een ouder bevindt en zich verplaatst in zijn eigen kind.”

Wat helpt?
Als kinderen last hebben van wat zij hebben meegemaakt, wat zijn dan werkzame manieren om nare gebeurtenissen te helpen verwerken? Draaisma: “EMDR (Eye Movement Desensitisation and Reprocessing) is een aanbevolen, effectieve behandeling die vaak wordt toegepast bij volwassenen, maar die ook geschikt is voor kinderen. De therapeut laat de persoon over zijn traumatische ervaring vertellen en tegelijkertijd met zijn ogen bepaalde bewegingen volgen. Eigenlijk is niet duidelijk waarom EMDR werkt, maar het lijkt zo te zijn dat die oogbewegingen iemand zo afleiden van de herinnering dat die vager wordt en de negatieve emotionele lading verliest.”

Een versie van de realiteit
Stel dat je pleegkind wel praat over allerlei nare jeugd¬ervaringen, maar je twijfelt aan de echtheid van zijn herinneringen. Hoe zou je dan kunnen reageren? “Je moet voorzichtig zijn met het in twijfel trekken van de herinneringen van kinderen met traumatische ervaringen”, vindt Draaisma. “Ik heb afgeleerd om het zo erg te scheiden, zo van hier is de realiteit en daar is de herinnering. Een herinnering is een versie van de realiteit zoals je die hebt beleefd. Mensen geven gebeurtenissen een bepaalde duiding. Kinderen doen dat ook, hun herinnering is een duiding, hun versie van de realiteit. Wat je beter kunt doen, is naar hen luisteren en begrip voor hen opbrengen.”

Positieve herinneringen
Hoe kun je als pleegouder helpen om positieve herinneringen op te halen, zodat je pleegkind een beter gevoel krijgt over vroeger? Draaisma: “Uit onderzoek weten we dat onze stemming bepaalt welke herinneringen we ophalen. Bij een sombere stemming herinneren mensen zich een zwartgallige selectie van gebeurtenissen. Een therapeut probeert dat te doorbreken door te vragen naar heel plezierige herinneringen. Dat zou je als pleegouder ook kunnen doen door je kind te vragen naar een leuke herinnering van vroeger.” <

======
KADER
======

Vergeetboek
Douwe Draaisma
ISBN 978 90 6554 477 3, € 27,50
Ook als paperback verkrijgbaar

In ‘Vergeetboek’ bewijst Douwe Draaisma zich als expert op het gebied van het geheugen, herinneren en vergeten. Door de vele anekdotes en voorbeelden leest het boek bijzonder prettig, terwijl er tegelijkertijd veel kennis wordt overgedragen.

======
KADER
======

Het boek verschijnt binnenkort in de serie De Kleine Gids van uitgeverij Kluwer. Dit is een serie van meer dan 30 delen over allerlei onderwerpen, met steeds als ondertitel ‘Moeilijke zaken, makkelijk uitgelegd’. Dat was even wennen, vertellen de schrijfsters. “We zijn zo gewend om allerlei vaktermen te gebruiken, maar het is een boek geworden dat makkelijk leesbaar is.” Mariska heeft daarmee al ervaring opgedaan met haar Paraplu voor pleegouders, een boek dat juridische kost aan de hand van praktijkvoorbeelden uitlegt in gewone mensentaal.

Verbinding
De uitdaging voor dit nieuwe boek was de verbinding tussen de juridische en de pedagogische uitgangspunten van pleegzorg. Deze combinatie biedt handvatten voor ieder die met pleegzorg te maken heeft. De thema’s die behandeld worden in het boek, zoals overplaatsing en bezoekregeling, zijn op deze verbinding gekozen. Aan de hand van casuïstiek beschrijven de auteurs hoe de juridische maatregel kan worden afgestemd op het hulpverleningsbeleid en andersom.

Bijvoorbeeld de situatie van een jongen die vrijwillig uithuis was geplaatst bij pleegouders. Door de hulpverleningsvariant werd duidelijk dat er een ondertoezichtstelling nodig was, waardoor hij in een opvoedingsvariant terecht kwam. De ondertoezichtstelling werd een voogdijmaatregel en uiteindelijk kregen de pleegouders de pleegoudervoogdij. Deze hele juridische kant wordt onderbouwd met de pedagogische uitgangspunten, waarbij de kern is dat stabiliteit voor het kind dient te worden bevorderd.

Geweldige vooruitgang
In het boek is ook ruim aandacht voor de wetsvoorstellen van (met name) de wet op de Jeugdzorg en het burgerlijk wetboek. De invoering van deze wetswijzigingen worden respectievelijk 1 juli 2012 en 1 januari 2013 verwacht. Mariska vertelt dat in de wetsvoorstellen het kind meer centraal komt te staan: “De achtergrond van de wijzigingen is ingegeven door de huidige visie op de ontwikkeling van het (pleeg)kind. Er komt als het goed is sneller duidelijkheid, (zeer) langdurige ondertoezichtstellingen worden uitzondering. Voor jonge kinderen wordt bij een uithuisplaatsing in pedagogisch opzicht niet in jaren gedacht, maar in maanden. Als een kind met een ondertoezichtstelling langer dan een jaar in het pleeggezin verblijft, wordt elke overplaatsing standaard door de kinderrechter getoetst. Pleegouders hoeven daartoe niet (meer) het initiatief te nemen, het is straks wettelijk vastgelegd. Dit voorkomt dat er al te gemakkelijk met kinderen kan worden geschoven alsof het poppetjes zijn. Een geweldige vooruitgang.”

Duivelse dilemma’s
De rode draad door het boek is dat er geen frictie hoeft te zijn tussen de juridische maatregel en de pedagogische visie en door de wetswijzigingen hebben Mariska en Petra er goede hoop op dat het geen ideaalplaatjes zijn, maar werkelijkheid. De beschreven casussen komen echt uit de praktijk. Petra merkt in haar werk soms dat de professionals onvoldoende vertrouwen hebben in de pleeggezinnen. Het is toch de bedoeling dat er voor het pleegkind een zo natuurlijk mogelijke situatie wordt gecreëerd, een situatie zonder bemoeienis van instellingen. “Men is nogal eens onbekend met de mogelijkheden die er zijn. Ik mis weleens de creativiteit. Pleegouders kunnen de pleegoudervoogdij hebben en toch een beroep blijven doen op de pleegzorgwerker. Bijvoorbeeld bij ingewikkelde oudercontacten. Je bent dan echter al wel weer een stuk dichter bij de natuurlijke situatie.” Dat het boek een reëel beeld schetst, blijkt wel uit een casus waarin pleegouders de pleegoudervoogdij wilden, maar waarbij niet aan de voorwaarden werd voldaan en de voogdij dus bij Bureau Jeugdzorg bleef. Mariska: “Het systeem, de wet, is ontzettend complex. Men komt voor duivelse dilemma’s te staan. Er zijn zoveel partijen rondom het kind en kom dan met al die partijen maar eens op één lijn. Het gaat om enorme verantwoordelijkheden, er worden levensbeslissingen genomen.”

Plezier in pleegzorg
Dit boek kan meer bekendheid, duidelijkheid en oplossingen geven bij allerlei pleegzorgdilemma’s. Mariska en Petra zijn zelf enthousiast en hebben het boek geschreven vanuit kansen en niet vanuit beperkingen. Ze zijn blij met de wet verbete¬ring positie pleegouders die ingaat op 1 juli 2012 en die het plezier in pleegzorg ook positief kan beïnvloeden. Mariska: “Ik hoop dat mensen het met net zoveel enthousiasme lezen als wij het geschreven hebben.”

Het boek komt uit in het voorjaar van 2012 en krijgt een voorwoord van Ad van der Linden die ervaring heeft als pleegvader, gezinsvoogd en kinderrechter en dus ook de verbinding kent tussen het juridische en pedagogische aspect van pleegzorg

Petra Bastiaensen is GZ-psycholoog/behandelcoördinator bij Juzt in Breda.
Mariska Kramer is werkzaam op de juridische afdeling van het Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering en werkt als zelfstandig advocaat in Amsterdam.