Ongewenst in de jeugdzorg

In februari van dit jaar heeft de Eerste Kamer ingestemd met de Jeugdwet. Met deze wet wordt de jeugdzorg de verantwoordelijkheid van de gemeentelijke overheid in plaats van die van de provinciale overheid. Gemeenten zijn dan verantwoordelijk voor alle jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en de jeugdreclassering. In het kielzog van deze jeugdwet is er ook ingestemd met het wetsvoorstel dat Bureau Jeugdzorg en zorgaanbieders verplicht om het burgerservicenummer (BSN) te gebruiken. Door het gebruik van dit nummer zijn cliëntgegevens gemakkelijker terug te vinden en uit te wisselen.

Geen papieren
Er zijn echter kinderen in Nederland die geen burgerservicenummer hebben. ‘Illegale kinderen’ die van de overheid niet in Nederland mogen blijven. Vaak samen met hun ouders, soms alleen. De term ‘illegaal’ roept negatieve associaties op. Illegaal wordt ervaren als ongewild en onaangepast en de termen illegaliteit en criminaliteit worden gemakkelijk met elkaar vermengd. Daarom worden steeds vaker de termen ‘Sans Papiers’ of ‘ongedocumenteerde migranten’ gebruikt (bron: website Amnesty International).

Er zijn verschillende redenen waarom een kind ongedocumenteerd in Nederland verblijft. Het kan zijn dat er nooit een verblijfsvergunning is aangevraagd, zoals bij kinderen geboren uit ‘illegale’ ouders. Ook kan een kind uitgeprocedeerd zijn, bijvoorbeeld als kind van uitgeprocedeerde ouders of als alleenstaande minderjarige zonder verblijfsvergunning. Er zijn ook kinderen die wel een verblijfsvergunning hebben gehad, bijvoorbeeld voor een studie, maar bij wie de vergunning niet is verlengd. En er zijn kinderen die een verblijfsvergunning hadden, maar bij wie deze weer is ingetrokken, bijvoorbeeld als na een scheiding bij één van de ouders de (afhankelijke) verblijfsvergunning wordt ingetrokken.

De nieuwe Jeugdwet maakt een duidelijk onderscheid tussen kinderen die wel en kinderen die niet rechtmatig in Nederland verblijven. Een gemeente hoeft alleen voorzieningen te treffen voor rechtmatig in Nederland verblijvende kinderen. Kinderen zonder verblijfsvergunning worden in principe uitgesloten van jeugdhulp, al mogen gemeenten hier een uitzondering op maken. De organisatie Defence for Children maakt zich hier grote zorgen over en heeft opgeroepen om de wet op deze punten aan te passen. Nederland heeft het Verdrag inzake de rechten van het kind ondertekend en moet daarom kinderen de bescherming en zorg geven die nodig zijn voor hun welzijn. Dit geldt ook voor ongedocumenteerde kinderen.

Kwetsbaar
Ongedocumenteerde kinderen bevinden zich in een kwetsbare positie. In mei verscheen het rapport ‘Kinderen buiten beeld’ (te vinden op www.defenceforchildren.nl). In het rapport staat een onderzoek naar de woon- en leefsituatie van ongedocumenteerde kinderen. Uit de interviews blijkt dat deze kinderen onder grote psychische druk staan. De meerderheid van de geïnterviewde kinderen vertelt uit angst voor uitzetting of veroordeling door de sociale omgeving niet aan anderen dat zij geen geldige verblijfspapieren hebben. Meerdere kinderen noemen angst voor autoriteiten, met name de politie.

Uit het rapport blijkt ook dat het geen gemakkelijke opgave is om gegevens over het aantal ongedocumenteerde kinderen te verkrijgen. Ongedocumenteerden kunnen zich niet inschrijven bij de Gemeentelijke Basis Administratie. Alleen personen die in contact komen met instanties of die gebruik maken van de speciale ziektekostenverzekering die er voor deze mensen is, worden geregistreerd. Het aantal ongedocumenteerde kinderen in Nederland wordt geschat op duizenden.

======
KADER
======

 

Evandro
Evandro staat onder voogdij bij Bureau Jeugdzorg en heeft een verblijfsvergunning. Hoewel hij daarmee niet ongedocumenteerd is, herkent hij de angst voor autoriteiten. Bij een wisseling van voogd werd de verlenging van zijn verblijf niet tijdig aangevraagd. “Ik kon geen geldige papieren laten zien. In die tijd was ik heel bang dat ik in de problemen zou komen. Ik denk zelf dat ik teruggestuurd had kunnen worden naar Suriname. Nu zijn mijn papieren gelukkig wel weer op orde. Mijn verblijfsvergunning loopt over drie jaar af en dan ben ik al 18 jaar. Ik wil dan de Nederlandse nationaliteit aanvragen.”

Rechten
Pleegzorg is eigenlijk een ‘bulknaam’. Het gaat binnen pleegzorg om kinderen die in een ander gezin opgroeien, maar ook om kinderen die tijdelijk worden opgevangen, kinderen die in het weekend naar een pleeggezin gaan en kinderen die in de vakantie een pleeggezin bezoeken. Hoewel ongedocumenteerde kinderen een kleine groep vormen, is er kans dat pleegouders hiermee te maken krijgen. De regelgeving rondom deze kinderen is complex.

In de afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid diverse maatregelen getroffen om illegaal verblijf te bestrijden en te ontmoedigen. Het recht op verstrekkingen, voorzieningen en uitkeringen is gekoppeld aan een rechtmatig verblijf in Nederland. Met als gevolg dat illegalen geen recht hebben op sociale voorzieningen, scholing of huisvestiging. Er bestaan echter drie uitzonderingen: ongedocumenteerden hebben wel recht op medisch noodzakelijke zorg, rechtsbijstand en kinderen in de leerplichtige leeftijd hebben recht op onderwijs.

Sinds 2009 is het College voor Zorgverzekeringen verantwoordelijk voor het verstrekken van bijdragen aan zorgverleners die inkomsten derven door het verlenen van medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerde vreemdelingen. Toch blijken ongedocumenteerden terughoudend gebruik te maken van zorg en niet altijd te worden geholpen. Ook hulpverleners weten niet altijd dat de kosten vergoed kunnen worden of zien op tegen het papier- en regelwerk.

Ongedocumenteerde kinderen vallen, net als alle kinderen, onder de leerplichtwet. Door deze wet krijgt iedere leerling een persoonsgebonden nummer. Voor kinderen die geen BSN-nummer hebben, kan een school een (fictief) onderwijsnummer aanvragen. Een opleiding die voor het achttiende jaar is gestart mag worden afgemaakt. Veel ouders, maar ook scholen blijken onvoldoende op de hoogte van dit recht op onderwijs.

In ingeperkte vorm hebben ongedocumenteerde kinderen ook recht op jeugdzorg. Ook hier geldt echter dat medewerkers van verwijzende instanties niet altijd op de hoogte zijn van de wettelijke (on)mogelijkheden om hulp te verlenen. In het Nederlands Juristenblad (NJB) van februari NOOT1 zet prof. Dr. C.J. Forder, hoogleraar Rechten van het kind aan de Vrije Universiteit Amsterdam, vraagtekens bij de toegankelijkheid van jeugdzorg voor deze kinderen. Er lijkt onduidelijkheid te bestaan over de vraag of de staat een verplichting heeft om gezinnen in een eerder stadium te helpen, om te voorkomen dat tot het drastische middel van uithuisplaatsing moet worden overgegaan. De staat moet op grond van nationale en internationale regels jeugdhulp verstrekken, ook aan ongedocumenteerde gezinnen en ook als de jeugdhulp bestaat uit plaatsing in een pleeggezin.

Het feit dat kinderen tot 18 jaar een aantal rechten hebben, benoemt Rian Ederveen van het Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt (LOS) ook als een valkuil. “De urgentie om zaken vóór de achttiende verjaardag te regelen, is minder voelbaar. Als een jongere 18 wordt verandert zijn positie. De bescherming die een kind nog heeft, valt dan weg. Je kunt dus beter op tijd proberen zaken op orde te krijgen.”

Kinderen in Asielzoekerscentra
In Nederland groeien ruim 3500 kinderen op in een gezin dat woonachtig is in een asielzoekerscentrum (bron: Werkgroep Kind in AZC, 2013). Hun asiel wordt behandeld en de gezinnen worden opgevangen tot er uitsluitsel is over de vraag of ze hier wel of niet mogen blijven. Als een kind zelfstandig in Nederland asiel aanvraagt, zijn er geen ouders om het gezag uit te oefenen. Het kind wordt dan onder voogdij geplaatst. De stichting Nidos voert deze voogdij uit en stelt een voogd aan. De voogd is wettelijk vertegenwoordiger en beschermt zo de rechten van het kind. Daarnaast houdt de voogd toezicht op de uitvoering van de asielprocedure. In het algemeen begeleidt de voogd de jongere totdat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt of tot het moment dat een jongere terugkeert naar het land van herkomst.

Kinderen van 12 jaar en jonger worden in een gezin geplaatst. Stichting Nidos biedt kinderen een vorm van pleegzorg, die zij ‘Opvang en wonen in gezinsverband’ (OWG) noemen. Voor de OWG wordt de pleegzorgwetgeving gevolgd. Zo is er een Verklaring geen bezwaar van de gezinsouders nodig, sluiten zij een contract af en is er een maandelijkse onkostenvergoeding voor het levensonderhoud. In toenemende mate worden jongeren binnen OWG opgevangen in gezinnen van (voormalige) landgenoten, zogeheten cultuurgezinnen. Nidos biedt ook netwerkpleegzorg. Het begrip ‘netwerk’ is vaak ruimer dan wij in Nederland kennen, denk hierbij meer aan grootfamilies, een ruime kring van verwanten.

Kinderen ouder dan twaalf jaar worden eerst in de buurt van het aanmeldcentrum opgevangen. Na drie maanden beslist de voogd welke opvangvorm het meest geschikt is voor het vervolg.

Volop in beweging
De regels rond ongedocumenteerde kinderen zijn in beweging. Meerdere partijen oefenen hier druk op uit. Daarnaast is, door de nieuwe wet, de overgang van jeugdzorg naar de gemeenten ingezet. Dit alles maakt dat informatie gemakkelijk veroudert. Wie als pleegouder te maken heeft met een ongedocumenteerd kind adviseren we dan ook om de ontwikkelingen te volgen.

Interessante websites

www.defenceforchildren.nl
Defence for Children is een internationale organisatie die opkomt voor de rechten van kinderen. De organisatie bevordert kinderrechten in Nederland en daarbuiten op basis van het VN-Kinderrechtenverdrag.

www.stichtinglos.nl
Stichting LOS informeert organisaties, instellingen en individuen over de rechten van migranten zonder verblijfsvergunning.

www.lampion.info
Lampion is een netwerkorganisatie waarin landelijke organisaties samenwerken om informatie over zorg aan illegalen te bundelen en zo onder andere zorginstellingen en zorgverleners zo goed mogelijk te informeren over wetgeving, ontwikkelingen, knelpunten en oplossingen.

www.nidos.nl
Nidos voert als onafhankelijke (gezins-)voogdijinstelling, op grond van de wet, de voogdijtaak uit voor Alleenstaande Minderjarige Asielzoekers.

www.ilegaalkind.nl
Een website over de rechten van ‘iLegale’ kinderen.

NOOT1

Op pagina 330 van het Nederlands Juristen Blad (jaargang 89, 7 februari 2014) vindt u het artikel ‘Het recht op een pleegouder geldt ook voor een kind zonder verblijfstitel’. http://njb.nl/Uploads/Magazine/PDF/NJB-1405.pdf

 


Tags: ,