Douwe Draaisma over herinneringen en ons geheugen

Zand erover?

Op de middelbare school raakte hij al gefascineerd door hoe wij dingen onthouden of juist vergeten. Douwe Draaisma (1953), hoogleraar geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, verdiepte zich in de werking van het menselijke geheugen en schreef daarover diverse boeken die bekroond werden met literaire prijzen en wetenschappelijke onderscheidingen. Mobiel sprak met hem over zijn ‘Vergeetboek’ (2010).

Wat zal ons pleegkind zich herinneren van de moeilijke dingen die hij heeft meegemaakt toen hij heel klein was en hoe zal hij later als volwassene hierop terugkijken? Hoe moeten we als pleegouder reageren als ons pleegkind over vroeger vertelt of als hij het er juist nooit over wil hebben? Onthouden, herinneren en vergeten zijn belangrijke processen in het menselijk leven. We hebben meestal geen herinneringen aan onze allereerste kinderjaren. Aan het eind van ons leven vergeten we vaak de normaalste dingen om ons heen, terwijl sommige jeugdervaringen ons levendig voor de geest komen.

Geheugen laat op gang
Hoe ontwikkelt het geheugen zich bij kinderen? Draaisma: “Wat volwassenen het geheugen noemen, is het autobiografische geheugen waarin de persoonlijke ervaringen worden vastgelegd als herinneringen. Dat type geheugen komt pas laat op gang in onze ontwikkeling. Jonge kinderen kunnen andere dingen al veel eerder, bijvoorbeeld zien, proeven, oog-hand coördinatie. Een jong kind van drie of vier jaar onthoudt wel dingen en herkent mensen, maar de meeste van deze herinneringen zullen alsnog zoek raken. Alleen iets heel bijzonders wordt vastgelegd als herinnering. Eén uitstapje naar de dierentuin wordt wel onthouden, maar als het kind vaak naar de dierentuin gaat, vloeien die gebeurtenissen in elkaar over en verdwijnen ze uit het geheugen.
Jonge kinderen ‘coderen’ gebeurtenissen ook anders dan volwassenen. Een jong kind kan bijvoorbeeld een incident van seksueel misbruik hebben meegemaakt. Dan heb ik het over een ervaring waarbij het kind geen pijn werd gedaan, anders is het een ander verhaal. Omdat het kind zo’n ongewone ervaring niet kan plaatsen, zal hij het vaak gewoon vergeten. Dat kan veranderen wanneer de ouders heftig reageren op het incident, omdat zij het als misbruik ‘coderen’, er de betekenis aan toekennen van ongeoorloofd machtsmisbruik, enzovoorts. Het kind kan dan juist die heftige reactie van zijn ouders onthouden en als herinnering opslaan.
Vanaf een jaar of zeven, wanneer het taal- en denkvermogen voldoende ontwikkeld is, krijgen kinderen een geheugen zoals wij dat hebben. Dan vormt het kind zich een verhaal van zijn leven dat weer bestaat uit een reeks, zoals de verhalen over wat hij op school meemaakt en de ervaringen in het gezin.”

Moeilijke jeugdervaringen
Hoe reageer je als je pleegkind vroeger nare dingen heeft meegemaakt, maar er niet over praat of het er niet over wil hebben? “Leeftijd is hierbij een belangrijke factor”, zegt Draaisma. “Geheugenverlies voor wat betreft ervaringen voor het vierde jaar is heel gewoon, kinderen kunnen blijkbaar later niet meer bij die herinneringen. Bij kinderen van een jaar of acht en ouder is het een ander verhaal. Als kinderen van die leeftijd nare gebeurtenissen meemaken, dan kunnen ze er in taal, in woorden, aan terugdenken en over vertellen. Kinderen hebben, net zoals volwassenen, wel verschillende stijlen: er zijn praters en zwijgers. Je moet kinderen de ruimte geven om over moeilijke ervaringen te vertellen, maar je moet het er niet uit peuteren. Als kinderen niet willen praten, moet je dat respecteren.”
Is zwijgen over nare gebeurtenissen niet schadelijk op de lange termijn? Draaisma: “Mensen die in de oorlog traumatische ervaringen hadden opgedaan en er hun leven lang over zwegen, kregen daar op oudere leeftijd inderdaad alsnog last van. Er is echter nog nauwelijks onderzoek gedaan naar hoe kinderen op de lange termijn omgaan met vroege traumatische ervaringen. Heel veel van wat er in ons geheugen wordt opgeslagen, is passief. Het kan later wel gewekt worden, maar het is moeilijk om het zomaar op te roepen. Soms komt iets vanzelf naar boven door een bepaalde levensgebeurtenis. Iemand die als kind mishandeld is en nu zelf een kind krijgt, kan opeens last krijgen van zijn verleden, omdat hij zich nu in de positie van een ouder bevindt en zich verplaatst in zijn eigen kind.”

Wat helpt?
Als kinderen last hebben van wat zij hebben meegemaakt, wat zijn dan werkzame manieren om nare gebeurtenissen te helpen verwerken? Draaisma: “EMDR (Eye Movement Desensitisation and Reprocessing) is een aanbevolen, effectieve behandeling die vaak wordt toegepast bij volwassenen, maar die ook geschikt is voor kinderen. De therapeut laat de persoon over zijn traumatische ervaring vertellen en tegelijkertijd met zijn ogen bepaalde bewegingen volgen. Eigenlijk is niet duidelijk waarom EMDR werkt, maar het lijkt zo te zijn dat die oogbewegingen iemand zo afleiden van de herinnering dat die vager wordt en de negatieve emotionele lading verliest.”

Een versie van de realiteit
Stel dat je pleegkind wel praat over allerlei nare jeugd¬ervaringen, maar je twijfelt aan de echtheid van zijn herinneringen. Hoe zou je dan kunnen reageren? “Je moet voorzichtig zijn met het in twijfel trekken van de herinneringen van kinderen met traumatische ervaringen”, vindt Draaisma. “Ik heb afgeleerd om het zo erg te scheiden, zo van hier is de realiteit en daar is de herinnering. Een herinnering is een versie van de realiteit zoals je die hebt beleefd. Mensen geven gebeurtenissen een bepaalde duiding. Kinderen doen dat ook, hun herinnering is een duiding, hun versie van de realiteit. Wat je beter kunt doen, is naar hen luisteren en begrip voor hen opbrengen.”

Positieve herinneringen
Hoe kun je als pleegouder helpen om positieve herinneringen op te halen, zodat je pleegkind een beter gevoel krijgt over vroeger? Draaisma: “Uit onderzoek weten we dat onze stemming bepaalt welke herinneringen we ophalen. Bij een sombere stemming herinneren mensen zich een zwartgallige selectie van gebeurtenissen. Een therapeut probeert dat te doorbreken door te vragen naar heel plezierige herinneringen. Dat zou je als pleegouder ook kunnen doen door je kind te vragen naar een leuke herinnering van vroeger.” <

 

======
KADER
======

Vergeetboek
Douwe Draaisma
ISBN 978 90 6554 477 3, € 27,50
Ook als paperback verkrijgbaar

In ‘Vergeetboek’ bewijst Douwe Draaisma zich als expert op het gebied van het geheugen, herinneren en vergeten. Door de vele anekdotes en voorbeelden leest het boek bijzonder prettig, terwijl er tegelijkertijd veel kennis wordt overgedragen.

======
KADER
======


Tags: ,