Tienerpleegzorg. Van opvoeden naar coachen

Auteurs: Hans de Win en Eline Engelhart  

Tieners die niet langer thuis kunnen wonen, worden relatief weinig in pleeggezinnen geplaatst. Veel gezinnen zijn huiverig om een ‘opstandige puber’ in huis te nemen. Ook de manier van werken binnen pleegzorg is niet specifiek afgestemd op de omgang met tieners en hun ouders.

In opdracht van de provincie Overijssel onderzocht Pleeg­zorg Advies Nederland wat de voorwaarden zijn voor succes­volle tienerpleegzorg. Jongeren, ouders, pleegouders en professionals van Bureau Jeugdzorg en de instellingen van Jeugd en Opvoedhulp in Overijssel werden uitgebreid bevraagd. De onderzoekers vertaalden de meningen en ervaringen van deze ‘pleegzorgexperts’ tot praktijkgerichte aanbevelingen.

Speciale tak van sport
Tienerpleegzorg betreft zorg aan jeugdigen tijdens een belangrijke periode in hun leven. Ze groeien van relatieve afhankelijkheid naar relatieve onafhankelijkheid. Volwassen worden gaat bij wijze van spreken vanzelf, maar dan moet wel aan een aantal basisbehoeften worden voldaan. Deze basisbehoeften kunnen in het kort worden aangeduid met de volgende vijf termen: plaats, voeding, ondersteuning, bescherming en begrenzing. De praktijk laat zien dat deze basisbehoeften bij pleegkinderen vaak onvoldoende zijn ingevuld. Hierdoor hebben ze vaker gedragsproblemen of een ontwikkelingsachterstand dan andere kinderen.

Daarnaast wordt het toch al spannende en uitdagende proces naar volwassenheid omgeven met een extra aantal onzekere factoren. Onzekerheid of ze wel mogen blijven in het pleeggezin en de beperkte aanwezigheid van de bio­logische ouders tegen wie ze zich zouden willen afzetten, zijn hiervan enkele voorbeelden. Dit maakt tienerpleegzorg tot een speciale tak van sport met eigen vraagstukken. Alle betrokkenen hebben gezamenlijk de verantwoordelijkheid om de jeugdige zo optimaal mogelijk bagage mee te geven. Het succes staat of valt bij het vormgeven van deze gezamen­lijke verantwoordelijkheid.

Twee nieuwe spelers
Om een uithuisplaatsing zo soepel mogelijk te laten verlopen, is veel en nauwgezette afstemming nodig tussen de betrokken partijen, met name bij de start van een plaatsing. Mensen rondom de jongere zouden moeten samenwerken in een team met vaste leden: de tiener, ouders, pleegouders en medewerkers van Bureau Jeugdzorg en Jeugd en Opvoed­hulp. In tegenstelling tot pleegzorg aan jongere kinderen komen bij tienerpleegzorg twee prominente nieuwe actieve spelers op het veld: de tiener zelf en ’iemand die hij vertrouwt’. De tiener heeft namelijk behoefte aan steun van een vertrouwd persoon die naar hem luistert en adviezen geeft. Dit kan een vriend of vriendin zijn, maar ook de pleegouder of een professional. De vertrouwde persoon maakt volwaardig deel uit van het team. Het samenwerkingsteam levert maatwerk, stemt onderling taken en verantwoordelijkheden af en neemt gezamenlijk besluiten over zaken die belangrijk zijn voor de tiener. Om de continuïteit in de ontwikkeling van de tiener zoveel mogelijk te waarborgen, is het belangrijk dat zijn toekomstperspectief helder is en blijft en dat de tiener en zijn omgeving daar zelf ook vertrouwen in hebben.

Puberbrein
De tiener ontwikkelt een eigen mening en heeft wensen en verwachtingen die serieus genomen moeten worden. In het werken met tieners moet rekening gehouden worden met hun mogelijkheden en de groei die zij doormaken. Kennis van de werking van het puberbrein is belangrijk om realistische verwachtingen te vormen over het handelen en het gedrag van tieners en adolescenten. Als het goed is, worden zij geleidelijk aan medeverantwoordelijk voor beslissingen die bepalend zijn voor hun leven. Vanwege de ontwikkeling die tieners doormaken, verschuift het accent voor tienerpleegzorg van ‘zorgen en helpen’ naar ‘coachen en ondersteunen indien nodig’, samen met een meer ‘zakelijke’ samenwoonrelatie. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar deze vorm van pleegzorg vraagt om specifieke kennis, competenties en werkwijze van de betrokkenen. Inleving in de wereld van jongeren, kunnen communiceren met jongeren en kennis van hun specifieke ontwikkeltaken zijn van groot belang. Het vraagt ook om pleeggezinnen die het leuk vinden om met tieners om te gaan en die constructief kunnen samenwerken. De ouders hebben en houden een belangrijke rol in het leven van hun uithuisgeplaatste tiener, waaronder het actief meedenken en meebeslissen over de toekomst. Wel wordt hun gevraagd deze verantwoordelijkheid vorm te geven samen met anderen. Pleeggezinnen worden soms zwaar belast. Een optimale facilitering van de pleeggezinnen is daarom noodzakelijk. Goed faciliteren is overigens niet hetzelfde als voldoende geld ter beschikking stellen. Het gaat ook om het op tijd geven van informatie, het bieden van ondersteuning, scholing en een dienstbare houding vanuit hulpverleningsorganisaties.

Uitdagingen en risico’s
Pleegzorg Advies Nederland concludeert dat, als onvoldoende voldaan wordt aan de basisvoorwaarden, het risico aanwezig is dat een van de partijen wordt overvraagd en de handdoek in de ring gooit. Als een jongere of zijn ouders afwijzend staan tegenover een plaatsing in een pleeggezin, is het risico groot dat de plaatsing lastig verloopt. Ook pleeg­ouders die afwijzend tegenover een jongere staan, bijvoorbeeld in verband met zijn voorgeschiedenis of huidige gedrag, riskeren een voortijdige afbreking. Daarnaast kan de huidige wetgeving (Wet op de Jeugdzorg en Wetboek van Strafrecht) beperkend werken voor tienerpleegzorg, vooral op gezagsrelaties zoals die met betrekking tot minderjarige kinderen zijn vastgesteld. Pleegouders hebben behoefte aan meer mogelijkheden om beslissingen te kunnen nemen, zonder daarvoor altijd de wettelijk vertegenwoordiger van de tiener nodig te hebben. Een verbetering van de rechtspositie van pleegouders zou de mogelijkheden voor pleegouders vergroten om goed samen te werken en daarmee het risico op afbreking verkleinen.

De schaarste van pleeggezinnen voor tieners is een ander beperkend aspect. Hiervoor zijn meerdere redenen aan te wijzen. Naast de beperkte rechtspositie is de beeldvorming van pleegzorg een reden dat tienerpleeggezinnen schaars zijn in Nederland. Pleegouders worden vooral aangesproken op hun zorgende kwaliteiten en de ruimte die zij hebben om kinderen in hun hart te sluiten. Tieners willen geen beroep doen op het grote hart van pleegouders. Zij willen serieus genomen worden. Ze willen niet knuffelen maar stoeien, niet worden ‘opgevoed’ maar ‘gecoacht’. <

======
KADER
======

Pleegzorg Advies Nederland
Pleegzorg Advies Nederland is een in pleegzorg gespecialiseerd adviesbureau dat zich toelegt op het ontwikkelen van praktijkgerichte oplossingen voor pleegzorgvraagstukken. De focus ligt op afstemming van verwachtingen en taken van alle betrokkenen. Zij doen dit via methodisch praktijkonderzoek, verbreding van pleegzorgkennis, coaching en training. Ze hebben een helder rapport geschreven over tienerpleegzorg. Dit rapport is verkrijgbaar in boekvorm en bevat onder andere een bruikbare conceptmodule tienerpleegzorg en uitgebreide profielbeschrijvingen van alle betrokken partijen in tienerpleegzorg. Meer informatie hierover kunt u vinden op www.pleegzorgadvies.nl of via info@pleegzorgadvies.nl.

Uitval pleegpubers
In Mobiel 4 2010 stond het artikel ‘Uitval pleegpubers valt te voorspellen’. Simon Van Oijen onderzocht de uitval en ontwikkeling van adolescente pleegkinderen bij langdurige pleegzorgplaatsingen. Volgens Van Oijen kan het verloop van plaatsing worden voorspeld aan de hand van kenmerken van de pleegzorgplaatsing. Bij risicofactoren moet extra hulpverlening worden ingezet om uitval te voorkomen.


Tags: ,