De ene pijn door de andere vervangen

Automutilatie, oftewel zelfbeschadiging, is altijd een zeer heftig en verdrietig probleem. Wanneer het voorkomt, moet er doeltreffend hulp geboden worden. In het handboek voor kinder- en jeugd­psychiatrie wordt aangegeven dat automutilatie in de jeugdpsychiatrie een regelmatig voorkomend probleem is. Het gaat hierbij niet alleen om kinderen in de puberteit, maar ook om jonge kinderen. Het betreft meestal meisjes, al komt het ook wel voor bij jongens. Waarom gaan kinderen zo ver dat ze zichzelf pijn doen en is er iets aan te doen?

Automutilatie bestaat in verschillende vormen. De zelf­beschadiging kan langdurig voorkomen of tijdens een kortere periode. De uitingsvormen kunnen variëren van milde beschadigingen tot ernstige verwondingen die ontstaan door het zichzelf krassen, snijden of branden. Nadat de pijn is opgewekt, verdwijnt de spanning en kan er een tijd lang ontspanning optreden. In de praktijk gaat automutilatie altijd samen met gevoelens van afwijzing. Dit kan onder andere veroorzaakt worden door traumatische gebeurtenissen zoals incest, verwaarlozing of een scheiding. Dit trauma roept gevoelens van boosheid op. Meisjes die niet met deze gevoelens om kunnen gaan, richten de agressie die zij voelen op zichzelf. Meestal is er sprake van een extreem negatief zelfbeeld en een behoefte aan straf doordat het kind zichzelf de schuld geeft, bijvoorbeeld bij incest of misbruik.

Anneke is ervaringsdeskundige. Jarenlang nam zij haar toevlucht tot een milde vorm van automutilatie. Zij had zich aangeleerd in stresssituaties op haar handen en onderarmen te bijten of te krabben, soms tot bloedens toe. Dit leidde haar af van de stressfactoren en maakte haar zelfs wat rustiger. Zij wist dat dit wel vaker voorkwam. Een van haar vriendinnen herkende de plekken op haar handen, omdat ze het zelf ook deed. Deze vriendin vertelde dat haar huisarts in de periode dat zij het moeilijk had en aan automutilatie deed, haar wilde laten onderzoeken op huidkanker. Aan zelfbeschadiging door diep verdriet en een pijnlijke scheiding dacht hij niet.

Observeren

In het verleden werd automutilatie als een vorm van aanstellerij en hysterie gezien. Dr. Hart de Ruyter schrijft in ‘Inleiding tot de kinderpsychologie’ dat het vermoedelijk vrij toevallig is welke vorm van automutilatie gekozen wordt. De keuze voor snijden of krabben is dus niet heel bewust. Er liggen twee factoren ten grondslag aan het fenomeen. Enerzijds een algemeen gevoel van onbehagen en anderzijds een tegen zichzelf gerichte agressie. Soms is jaloersheid de oorzaak, nog vaker andere situaties waarin het kind een machteloze woede beleeft. Wanneer je in aanraking komt met kinderen die zichzelf beschadigen is het belangrijk om goed in kaart te brengen in welke situaties het kind dit doet. Door observaties, vragenlijsten voor derden (ouders en onderwijzers), maar vooral ook door gesprekken met het kind zelf. De aard van de gesprekken zullen afhankelijk zijn van de leeftijd van het kind en de ernst van de zelfbeschadiging. Wanneer we uitgaan van een extreem laag zelfbeeld, zoals boven beschreven, moet behandeling hierop gericht zijn. Bij milde gevallen kan een ondersteunende en soms inzichtgevende therapie een oplossing bieden.

Wat helpt?

Ondersteunende gedragstherapie waarbij gewerkt wordt aan een meer positief zelfbeeld zal in alle gevallen de basis van de therapie zijn. Gezinsbegeleiding zal in de eerste plaats de gezinsverhouding duidelijk in kaart moeten brengen en wanneer de posities van de gezinsleden helder zijn, kan gewerkt worden aan inzicht in de dynamiek van het gezin. Vervolgens kan er geoefend worden aan meer positief functionele verhoudingen binnen het gezin. Hiervoor kan bijvoorbeeld gebruik gemaakt worden van mentaliseren bevorderende therapie (MBT). Dit is een therapievorm voor kinderen en (pleeg)ouders waarbij getracht wordt meer te begrijpen van de innerlijke wereld van anderen en van zichzelf. Er wordt geleerd dat menselijk gedrag er niet zomaar is, maar dat er achter bepaald gedrag een vraag kan zitten. Samen wordt gekeken naar wat die vraag is of kan betekenen. Van belang is dat de gezinsleden leren om zorgvuldiger naar elkaar te kijken, zodat duidelijk wordt hoe het kind zich voelt en hoe er serieus en adequaat gereageerd kan worden op het gedrag dat het kind laat zien. Het blijkt namelijk dat een trauma veel beter te verduren is, wanneer er met andere gezinsleden over gesproken kan worden en wanneer het geïntegreerd is in een samenhangend verhaal.                   <

Meer informatie: www.automutilatie-site.nl
Voor dit artikel is veel dank verschuldigd aan mw. drs. N. de Vries.

Geraadpleegde literatuur:
•   Inleiding tot de kinderpsychologie, Th. Hart de Ruijter, 1959, Noordhoff Groningen
•   Leerboek kinder- en jeugdpsychiatrie deel 1, red. Prof. dr. J.A.R. Sanders-Woudstra, drs. H.F.J. de Witte, 1990, Van Gorcum Assen/Maastricht.
•   Mentaliseren in de kindertherapie, J.E. Verheugt-Pleiter, M.G. Schmeets, J. Zevalkink, 2005, Van Gorcum Assen
Automutilatie

Automutilatie is het beschadigen van jezelf. Dit kan je op allerlei verschillende manieren doen. Zo kun je jezelf snijden, krassen, haren uittrekken, slaan of bijten. Automutilatie wordt in de psychiatrie gezien als een agressieregulatiestoornis. Automutilatie wordt gedaan om  geestelijke pijn om te zetten in lichamelijke pijn, zodat de pijn tijdelijk dragelijk wordt. Op de geestelijke pijn heb je vaak zelf geen vat, over de lichamelijke pijn heb je zelf wel een bepaalde controle.

Karin, pleegmoeder: “Ons eerste pleegkind bonkte met haar hoofd tegen de muur of op de trap en sloeg en stompte zichzelf. Ze bleek niet de enige: bij meerdere pleegzorgplaatsingen hebben wij meegemaakt dat peuters en kleuters zelfbeschadigend gedrag lieten zien. Dit soort gedrag is bij pubers wel bekend, daarover valt ook wel het een en ander terug te vinden op internet. Over kleuters en peuters die zichzelf slaan, krabben, stompen en knijpen, kan ik eigenlijk niets vinden. Soms maken we best heftige dingen mee bij onze pleegkinderen. We hebben weleens meegemaakt dat onze pleegdochter zand in haar eigen ogen gooide toen ze even niet meteen aandacht kreeg. Dit meisje pulkt haar eigen teennagels eraf, tot bloedens toe. Ook heeft ze een paar keer de binnenkant van haar lip en wang kapot gebeten en reed ze met de skelter over haar eigen voeten heen.”

Waarom beschadigt iemand zichzelf?

• Het uiten van woede.
• Het omgaan met een traumatisch verleden.
• Ontladen van spanning.
• Onderdeel van een persoonlijkheidsstoornis.
• Depressiviteit.
• Serieuze aandacht vragen voor andere problemen.

Mieke, pleegmoeder: “In het crisispleeggezin waar onze pleegdochter Tourya woonde voor ze bij ons kwam, woonde ook tijdelijk een jongetje van bijna drie jaar. De keren dat we langskwamen om Tourya te leren kennen, was hij er ook altijd bij. Tourya was altijd duidelijk aanwezig en maakte veel lawaai. Dit jongetje niet, hij was rustig en hield zich op de achtergrond. Zijn pleegmoeder was dol op hem omdat hij zo lief was. Wat mij opviel was dat hij regelmatig viel tijdens het spelen, tegen dingen aanliep en als ze wat kwamen drinken, stootte hij steeds heel hard zijn hoofd aan de hoek van de tafel. Dat ging echt heel hard. De afdruk stond op zijn voorhoofd, maar hij gaf geen kik. De pleegmoeder maakte zich zorgen over Tourya’s soms wilde gedrag, maar eerlijk gezegd vond ik het gedrag van dit jongetje veel zorgwekkender.”


Tags: ,